
J. Hine, G. B. Wetherill (auth.)

چکیده:
بسیاری از ادب پژوهان دورة تیموری را خاتمة ادبیات فارسی به شمار میآورند، چرا که در این مقطع زمانی، شمار بسیاری از بزرگان شعر و ادب ظهور میکنند، بزرگانی چون جامی، خواجة جهان، خواند میر، بیانی کرمانی،کاشفی، اسفزاری و ... .برخی از این چهره ها تا کنون و به رغم گذر زمان، شناخته نشده و آثارشان مورد بررسی و تدقیق قرار نگرفته است.
یکی از این بزرگان معین الدّین اسفزاری،کاتب، شاعر، مورّخ و خوشنویس مشهور دربار سلطان حسین بایقراست که آثاری مانند روضات الجنّات و ترسّل از او باقی مانده است.
ترّسل وی که اثری ارزشمند، ادبی و تاریخی به شمار میآید تا کنون به زیور تصحیح و طبع آراسته نشده است؛ بدین روی، نگارنده در این رسالة تحصیلی کوشیده است تا با فراهم آوردن نسخ خطّی اثر مذکور در درجه اوّل متنی مصحّح و منقّح از ترسّل اسفزاری به دست داده و در اولویّت بعدی، نسبت به نگاشتن مقدّمه ای مبسوط و مفصّل دربارة نویسنده کتاب و خود اثر دست زند و در پایان نیز به شرح مشکلات معنایی و ادبی متن یاد شده پرداخته و فهارس گوناگونی نظیر فهرست آیات،احادیث،اشعار و مصاریع عربی و فارسی،اشخاص و امکنه و ... در پایان رساله قرار دهد.
کلید واژه ها:ترسّل،نامه نگاری،کتابت،معین الدّین اسفزاری،تصحیح،نسخة خطّی،نثر قرن نهم،دورة تیموری.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
پیشگفتار...صفحه1
مقدمه....صفحه3
فصل اول (کلیات تحقیق).....صفحه3
فصل دوم (معرفی نویسنده،آثار و «ترسّل اسفزاری»).صفحه8
فصل سوم (بررسی سبک «ترسّل اسفزاری»)........................................................................................صفحه40
فصل چهارم (بررسی ساختار مکاتیب اثر)..........................................................................................صفحه72
فصل پنجم(فن ترسّل و انشا و چگونگی آن در دورة تیموری) ............................................................صفحه91
فصل ششم( معرفی نسخ،روش تصحیح و توضیحات)........................................................................صفحه118
متن«ترسّل اسفزاری»...............................................................................................................................1
دیباچه...........................................................................................................................................................1
مقدمه الکتاب(در شرف این فن و ذکر بعضی ملکات کتّاب و آداب و ادوات کتابت)...................................13
فصل اوّل............................................................ ........................................................................................13
فصل دوم......................................... ...........................................................................................................15
منشأ اول(در احکام و مناشیر).......................................................................................................................19
منشور حکومت و ایالت ولایتی. .............. ...................................................................................................19
منشور حکومت و ایالت. ..................................... .......................................................................................20
نشان صدارت.. ................... ........................................................................................................................22
نشان صدارت. ............... .............................................................................................................................23
نشان نقابت خانزاده شمس الدین محمّد.. .....................................................................................................25
منشور منصب پروایجی.. .................................................... ........................................................................27
منشور منصب توقیع سلطانی. ................................ ....... ...............................................................................28
منشور وزارت بزرگ. ................... ....... .....................................................................................................30
منشور اِشراف دیوان... .......... ....... ..............................................................................................................32
منشورصدارت مولانا برهان الدین... .. ....... ..................................................................................................33
نشان شیخی چشمة سفید کوه به اسم سیّد میر علی. .... ..................................................................................35
نشان خواجه شهاب الدین عبدالله... .. ...........................................................................................................36
نشان حافظ معین الدّین خلیفه.. ....................................................................................................................38
منشور مستوفی.. ..........................................................................................................................................40
در ادرار دیوان و سیورغال.. .........................................................................................................................42
منشور حکومت و داروغگی و مهمّات اوقاف همایون.. ................................................................................44
نشان داروغگی بلدة هرات. ..........................................................................................................................45
نشان نیابت خالصات............ ........................................................................................................................47
منشور بخشش زکوة. ...................................................................................................................................48
نشان کوتوالی قلعه... ...................................................................................................................................49
نشان شیخ الاسلامی. ....................................................................................................................................51
حکم قضا بلدة هرات به اسم قاضی نظام الدین.. ...........................................................................................52
نشان قضاء هرات ایضاً.. ...............................................................................................................................55
نشان قضای ولایت سبزوار.. .........................................................................................................................56
نشان قضا به اسم مولانا نور الله.... .................................................................................................................58
احکام احتساب... ........................................................................................................................................59
ایضاً نشان احتساب.. ....................................................................................................................................62
منشور تدریس مولانا رکن الدین مسعود شروانی... .......................................................................................65
نشان تدریس مدرسة میرزا سلطان احمد.. .....................................................................................................67
منشور امامت... ............................................................................................................................................69
نشان امامت و خطابت.. ...............................................................................................................................70
نشان شیخی گازرگاه.. .................................................................................................................................71
نشان شیخی خانقاه چهار سو.. ......................................................................................................................73
طبابت دارالشّفا.. ..........................................................................................................................................76
نشان راه سَیّد کربلایی... ..............................................................................................................................79
نشان ادرار شاه قاسم.. ..................................................................................................................................81
نشان معلّمی به اسم مولانا صدر الدین حسن.... .............................................................................................83
نشان صاحب عیاری خواجه عبدالحی زرگر... ..............................................................................................84
نشان نادره کاری دیوانة ارمک باف.. ...........................................................................................................89
مثله.. ...........................................................................................................................................................92
نشان بخشش زکوة... ...................................................................................................................................94
بخشش تمغا علی العلوم........ .......................................................................................................................95
بخشش زکوة.... .. .......................................................................................................................................97
مثله.... . .. ...................................................................................................................................................98
نشان محمود صیّاد....... ................................................................................................................................99
نشان دیگر از دیوانة اورمک باف..... .........................................................................................................100
نشان بخش زکات خواجه جلال الدین محمد تایبادی. ...............................................................................102
منشأ دوم(در مکتوبات متنوّعه).................................................................................................................104
مکتوب حضرت اعلی به جناب خواجه عبیدالله.. ........................................................................................104
مندبه... .....................................................................................................................................................106
مندبه... .....................................................................................................................................................107
مندبه... .....................................................................................................................................................109
مکتوب حضرت اعلی به حسن بیک بایندری.... .........................................................................................110
نامة همایون به سلطان محمّد ابو الفتح رُوم.. ................................................................................................112
به سیّد رضی الدّین عبد الاول... .................................................................................................................113
ایضاً به حسن بیگ... .................................................................................................................................114
و مندبه... ..................................................................................................................................................115
و مندبه... ..................................................................................................................................................116
مکتوب عربی به سلطان مصر ملک اشرف قایتبای از قبل میرزا کیجک........................................................118
نامة همایون به پادشاه شروان... ...................................................................................................................120
به سلطان خلیل... .......................................................................................................................................121
عثمان بیک... ............................................................................................................................................122
الی قاضی نجم الدین کاتب السّرِ.... ...........................................................................................................123
الی خوش قدم نایب شام... ........................................................................................................................125
بوالی حلب.. .............................................................................................................................................126
الی القاضی اَبِی الخَیرِ الخِیضَریّ.. ...............................................................................................................127
ایضاً به حسن بیگ.. ..................................................................................................................................128
به خواجه عبیدالله نقشبندی.. ......................................................................................................................129
به حضرت مولانا جامی... ..........................................................................................................................131
به سلطان احمد میرزا به سمرقند.. ...............................................................................................................132
ایضاً به حسن بیک. ...................................................................................................................................134
به شاه قاسم.. .............................................................................................................................................135
به پادشاه گیلان......... ................................................................................................................................137
از حضرت اعلی به سلطان یعقوب.......... ....................................................................................................139
و مندبه......... ...... .....................................................................................................................................141
به حضرت خواجه عبیدالله........ ....... ...... ..................................................................................................142
مکتوب به قاضی عیسی... ....... ...... ...........................................................................................................146
به مولانا بدرالدین علی قاضی زادة روم..... .. ...... .......................................................................................148
به یکی از ولات عراق نوشته.. ..... ....... ...... ..............................................................................................149
به ملک سُلغرشاه والی هرموز نوشته....... ...... .............................................................................................151
مکتوبی که از نقطه خالی است... ...............................................................................................................152
مکتوب موشّح به خواجة جهان....... ...........................................................................................................153
ایضاً به قاضی عیسی نوشته..... ....................................................................................................................156
مکتوب به شیخ نجم نوشته...... ..................................................................................................................157
مکتوب به خواجه عطاء الله به روم... ..........................................................................................................158
به یکی از وزرا قبل از ملاقات........ ...........................................................................................................159
به یکی از امرا نوشته. ...... ..........................................................................................................................160
مثله..... ..... ...............................................................................................................................................161
مثله..... ..... ...............................................................................................................................................162
به مولانا رحمة الله نوشته...... ......................................................................................................................163
به یکی از امراء عراق..... ...........................................................................................................................163
مثله..... ..... ...............................................................................................................................................165
مثله..... ..... ...............................................................................................................................................165
به یکی از فضلا نوشته....... ........................................................................................................................166
به مولانا عبد الحی منشی نوشته...... . ..........................................................................................................166
مکتوبات به خواتین.............. .....................................................................................................................168
مکتوب به یکی از خواتین...... ...................................................................................................................169
مثله..... ..... ...............................................................................................................................................170
مثله..... ..... ...............................................................................................................................................171
مکتوبات تعازی به خواجه رکن الدین مهنه در تعزیت خواجه مؤید.............................................................172
مثله..... ..... ...............................................................................................................................................174
تعزیت نامة سیّد زاده....... ..........................................................................................................................176
به شیخ شیراز فی تعزیت ابنته............ .........................................................................................................177
تعزیت یکی از قضات..... ..........................................................................................................................178
در مکتوبات طوایف انام موافق تدوین ایّام کُتّاب........ ...............................................................................180
منشأ سوم(در جواب مکاتیب)...................................................................................................................193
در اجوبة مخاطبات سلاطین....... ................................................................................................................193
جواب مکتوب از حضرت اعلی به سلطان یعقوب متضمّن فتح جماعة هزارة اغا...........................................195
در جواب مکتوب سلطان یعقوب از جانب حضرت اعلی............................................................................200
به یکی از فضلا..........................................................................................................................................202
جواب مکتوب شروانشاه.......... .................................................................................................................204
در جواب یکی از امرا...... ... .....................................................................................................................205
مثله..... ..... ...............................................................................................................................................206
مثله..... ..... ...............................................................................................................................................207
مثله..... ..... ...............................................................................................................................................207
مثله..... ..... ...............................................................................................................................................208
مثله..... ..... ...............................................................................................................................................208
مثله..... ..... ...............................................................................................................................................209
در جواب یکی از فضلا........ .....................................................................................................................210
مثله..... ..... ...............................................................................................................................................210
مثله..... ..... ...............................................................................................................................................211
در جواب حسن بیک... .............................................................................................................................212
مثله..... ..... ...............................................................................................................................................215
مثله..... ..... ...............................................................................................................................................216
جواب مکتوبات خواتین...... ......................................................................................................................219
مثله..... ..... ...............................................................................................................................................220
مثله..... ..... ...............................................................................................................................................221
مثله..... ..... ...............................................................................................................................................221
در اجوبة مکتوبات طوایف انام موافق تدوین ایّام کُتّاب.. ............................................................................222
منشأ چهارم(در مقدّمات و رقاع)...............................................................................................................232
مقدّمة کتاب مناسک از تالیف میرزا کجک...... .........................................................................................232
دیباچه و فقیة مدرسة حضرت مقرّب الحضرة.... ........................................................................................238
دیباچة شرح کتاب تذکره در نجوم...... .....................................................................................................241
دیباچه وقفیّه..... ..... ..................................................................................................................................242
انشاء لوح مرقد خواجه نورالحق محمد قاضی........ .....................................................................................244
کتابة ابواب خانقاه.......... .... ......................................................................................................................245
دیباچة وقفیّه......... ....... .... .......................................................................................................................246
انشاء لوح مرقد خواجه برهان........ .............................................................................................................247
انشاء لوح مرقد خواجه امیر احمد.......... ....................................................................................................248
در رقاع مصنوعه مشتمل بر ملتمسات مطبوعه..............................................................................................249
خاتمه(در ذکر بعضی لطایف گفتار و بدایع اشعار)......................................................................................264
در حق یکی از قضاة ولایات نوشته........ ....................................................................................................264
تعلیقات....................................................................................................................................................273
فهارس.....................................................................................................................................................451
فهرست آیات قرآنی..................................................................................................................................452
فهرست احادیث........................................................................................................................................460
فهرست ابیات عربی...................................................................................................................................463
فهرست ابیات فارسی.................................................................................................................................466
فهرست مصاریع عربی................................................................................................................................475
فهرست مصاریع فارسی..............................................................................................................................476
فهرست امثال عربی....................................................................................................................................478
فهرست امثال فارسی..................................................................................................................................480
فهرست اشخاص........................................................................................................................................481
فهرست امکنه............................................................................................................................................487
فهرست واژه های دشوار............................................................................................................................489
فهرست منابع.............................................................................................................................................500
پیشگفتار
رشد و تعالی فرهنگی و ادب یک کشور، در گرو میراث علمی و ادبی باقی مانده از ادوار گذشته است. از جملة این یادگارها،نسخ خطّی هستند که ضرورت شناسایی و تصحیح و چاپ آنها بیش از هر زمان دیگری احساس می شود، به گونه ای که یک اثر با تصحیح انتقادی ، حیاتی دیگرباره یافته و از گوشه و کنار کتابخانه ها خارج شده و در دسترس اهل ادب و پژوهش قرار می گیرد.
بدین روی، فنّ تصحیح آثار خطّی، از فنون مهّم و ارزشمند در حوزة تاریخ و ادبیات هر ملتّی محسوب می شود. یکی از حوزه های کمتر بررسی شده در زمینة تصحیح، حوزة آثار ترسّل و انشاست، آثاری که در زمینة عملی و نظری به فنّ کتابت و دبیری- که از مشاغل مهمّ دیوانی بوده است- پرداخته اند.
بنا به این ضرورت، علاقة نگارنده و نیز توصیّة استاد محترم جناب آقای دکتر مدبّری، نگارنده برآن شد که در این زمینه به تصحیح یکی از آثار حوزة علم انشاء بپردازد.
پس از انجام تحقیقات و یادداشت برداری دربارة نسخههای تصحیح نشدةکتابت و انشاء و مشورت با استاد محترم، بنا به تشخیص ایشان، نسخة «ترسّل اسفزاری» حائز ارزش شناخته شده و برای تصحیح انتقادی برگزیده شد.
پس از انتخاب نسخه؛ شناسایی نسخ خطی این اثر و دریافت تصویر آنها از کتابخانه هایی چون مجلس شورای اسلامی، آیت الله مرعشی، و آستان قدس رضوی در دستور کار قرار گرفت.
پس از فراهم آمدن نسخ، تصحیح انتقادی اثر انجام پذیرفت و سپس توضیحاتی مبسوط راجع به نویسنده،اثر،سبک و ساختارآن، ترسّل در دورة تیموری، معرّفی نسخه ها،روش تصحیح و چگونگی تعلیقات در مقدّمة رساله بیان شد.
بر این اثر نیز توضیحاتی نگاشته شد که در بخش تعلیقات نقل شده و در پایان هم، فهارس گوناگونی از متن اثر استخراج گردید که در پایان رساله قرار گرفته است.
در اینجا بر خود فرض میدانم از استاد محترم جناب آقای دکتر محمود مدبّری که با قبول زحمت راهنمایی رساله بر بنده منّت نهادند سپاسگزاری نمایم. در طول دوران انجام رساله بارها با مراجعات بسیار مصدّع اوقات گرانبهای ایشان شدهام که از این بابت پوزش میطلبم.
از استادان گرانقدر و فرزانه جناب آقای دکتر صرفی و جناب آقای دکتر بصیری نیز بسیار سپاسگزارم که مشاورة رساله را عهده دار شدند و نگارنده در بسیاری موارد از راهنمایی بی دریغشان بهرهها برد.
علاوه بر این سپاس و امتنان بسیار خویش را نسبت به استادان فاضل گروه زبان و ادبیّات فارسی، به ویژه جناب آقای دکتر امیری خراسانی و جناب آقای دکتر شریف پور ابراز میدارم .سالیان درازی است که ریزه خوار خوان گستردة علم و دانش این بزرگواران هستم و امیدوارم که همواره افتخار تلمّذ در محضرشان را داشته باشم.
مقدمه
فصل اول
کلیات تحقیق
1-بیان مسأله
نسخ خطّی، از جملةگرانبهاترین ذخایر ادبی یک کشور محسوب میشوندکه برای شناختن و عرضه شدن به جامعه علمی و فرهنگی،نیاز است که تصحیح شده و به گونه ای پیراسته و منقّح درآیند تا قابل استفادهشوند. پویایی فرهنگ، مدیون تلاش مستمرّ محقّقان و اندیشمندان در کشف میراثهای ادبی، علمی و فلسفی است. یکی از ضروریترین مسایل فرهنگی جامعه،کار پر ارج، دقیق، حساس و ظریف تصحیح، تحشیه وتنقیح متون کهن ادبی، عرفانی و فلسفی است. اگر این مهم به درستی صورت نگیرد، ارتباط نسل جوان و ادب دوست معاصر با پیشینه فرهنگی خود قطع شده و ضربه های فرهنگی جبران ناپذیری بر پیکر ادبیات وارد خواهد آمد. ارزش و اهمیت تصحیح متون ادبی بازمانده از گذشتگان که در قالب نظم و نثر سروده و نگاشته شده است، امری است روشن و مطلبی است غیر قابل انکار و شناخت جایگاه شایسته و ارزشمند تصحیح و پرداختن به این مهم میتواند در غنی سازی و پیشرفت ادبیات و زبان فارسی مؤثر باشد.
در این رساله سعی بر آن است تا با تصحیح نسخه های «ترسّل اسفزاری» و شرح و تعلیقات لازم بر آن و ارائة مقدمه ای مفصّل دربارة تحوّل ترسّل و انشانویسی از زمان پیدایش در عرصة زبان فارسی دری تا عصر مولّف، متنی مصحّح و پیراسته از این اثر عرضه شود.
2-ضرورت انجام تحقیق
در زمینة ترسّل و انشانویسی، آثار مهم و مطرحی چون دستور الکاتب فی تعیین المراتب، عتبه الکتبه و التوسّل الی الترسّل به زیور تصحیح و طبع آراسته گردیده است، امّا «ترسّل اسفزاری» که اثری است وزین و ارزشمند از معین الدین اسفزاری هروی متعلّق به قرن نهم تاکنون نا شناخته مانده است. در پژوهش حاضر سعی بر آن است تا متنی مصحّح و منقّح از این اثر برای علاقه مندان فراهم آید.
3-هدفهای تحقیق
در پژوهش حاضر نیل به اهداف ذیل مدّ نظر است:
1- دستیابی به اثری منقّح و ویراسته از نسخ «ترسّل اسفزاری».
2- اثبات اصالت تاریخی اثر مورد تصحیح.
3- بررسی و مشخّص نمودن شاخصه های اصلی متن.
4- بررسی میزان مطابقت متن حاضر با معیارهای ترسّل و نامه نگاری.
5- رفع مشکلات معنایی و صوری نسخه.
6- معرفی فن ترسّل و تاریخچه ان.
7- نگارش تعلیقات،حواشی و فهرستهای لازم برای احیای نسخه.
4-سوالها یا فرضیه های تحقیق
در این پژوهش سعی بر آن است تا به پرسش های زیر پاسخ داده شود:
1- تصحیح چه فنی است؟چه روشهایی دارد و جایگاه و ارزش واقعی آن چیست؟
2-از تصحیح متن حاضرچه اهدافی را می توان دنبال کرد؟
3- متن مورد تصحیح تا چه میزان از اصالت تاریخی برخوردار است؟
4- شاخصه ها و ویژگی های اصلی متن چیست؟
5- متن حاضر تا چه میزان با معیارهای ترسّل و نامه نگاری مطابقت دارد؟
6-این متن در حوزه ترسّل و نامه نگاری چه جایگاهی دارد؟
7-مشکلات صوری و معنایی متن چیست؟
5-پیشینة تحقیق
در موردآثار مربوط به انشا و ترسّل،آثار بسیاری تصحیح و چاپ شده،اما دربارة اثر مورد نظر این رساله در پنج سال اخیر، تحقیقی در ایران و خارج از ایران صورت نپذیرفته است. از جمله رساله های انجام شده در مورد موضوع«ویژگیهای ترسّل و نامه نگاری» می توان به موارد زیر اشاره نمود:
عنوان: ترسّل در دوره صفوی، ثابتیان، ذکرالله.
عنوان: تحول نثر ترسل و دبیری از آغاز تا پایان سده ششم، بذرافکن، جلال.
عنوان:تاریخ ترسل در ادبیات ایران از آغاز تا قرن دهم، سپهری، رقیه.
هم چنین مقالات متعددی در مورد این موضوع نوشته شده است که ذکر کردن شان باعث اطناب می شود.
6-روش اجرای تحقیق
ترسّل و کتابت یکی از مشاغل دیوانی دربارهای پادشاهی محسوب می شد و قبل از اسلام نیز دارای اهمیت بسزائی بوده است؛همواره ارزش این فن ، شایستگی فرد دبیر و توانایی او برای اقدام به این امر در کتب گوناگونی که نگاشته شده مورد بحث بوده است؛و برای ترسّل ویژگیهای بسیاری ذکر گردیده است.در این رساله علاوه بر تصحیح و ارائه متنی پیراسته، سعی برآن است تا معیارهای کتابت و ترسّل در این اثر باز نموده شده و سنجشی میان این موازین با سایر معیارهای ذکر شده در عصر مولّف به عمل آید.
روش اجرای پژوهش کتابخانه ای و مبتنی بر تصحیح انتقادی بر پایة نسخة اساس و فراهم آوردن توضیحاتی پیرامون نویسنده،اثر و بیان دشواری های متن مورد نظر است.
7-نوع تحقیق
نوع تحقیق، بنیادی است و بسیاری از اطلاعات مربوط به پژوهش از طریق روش کتابخانه ای گرد آوری شده و در مقدّمة رساله مورد استدلال و بحث قرار خواهد گرفت.برای تصحیح نیز به نسخ یافت شده از این اثر تکیّه خواهد شد.
8-متغیرهای تحقیق
متغیّرها و یافته های پژوهشی ،موازین کتابت و نویسندگی در قرن نهم است و کوشش مصحّح بر آن است تا میزان تطابق این متغیّرها را با موازین عصر و روزگار نزدیک به مولّف مورد سنجش و مقایسه قرار دهد و در نتیجه به میزان سازگاری با معیارهای پذیرفته شده و یا انحراف او از این معیارها دست یابد.
9-داده های تحقیق
نسخ خطّی کتاب«ترسّل اسفزاری» و آثار جنبی دربارة تصحیح،مباحث مقدّمه و توضیحات متن.
10-شیوه های جمع آوری داده ها
شیوه جمع آوری داده ها کتابخانه ای است.البته شایان ذکر است که در مورد تصحیح اثر مزبور از روش مقایسه ای بر پایة اقدم نسخ استفاده خواهد شد.
11-ابزارهای تحقیق
ابزارها عبارتند از:فیش وکتب مورد نظر.با بهره گیری از روش استقراء تامّ به توضیح و شرح مطالبی پرداخته می شود که برای دانشجوی کارشناسی ادبیّات مبهم است.
12-جامعة آماری تحقیق
تمامی نسخه های خطّی تهیه شده از اثر«ترسّل اسفزاری»، در حکم جامعة آماری این رساله خواهد بود.
13-مقیاس نمره گذاری و شرح روشهای کمّی(روشهای آماری)و کیفی تحلیل داده ها برای پاسخگویی به سوالها یا بررسی فرضیه های تحقیق
در مورد این رساله باید به چند امر توجّه داشت: در درجة اوّل، هدف؛ تصحیح کتاب«ترسّل اسفزاری» و ارائة متنی صحیح از این اثر است و برای این مهمّ، نخست نسخة اساس استنساخ شده و سپس با سایر نسخ گرد آوری شده مقابله خواهد شد.

Stephan Helmreich, Hartmut Keller (auth.), Stephan Helmreich, Hartmut Keller (eds.)