فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول: مقدمه و معرفی
9.1. تعریف واژهها و اصطلاحات.. 8
فصل دوم: زیربنای نظری و پیشینه تحقیق
فصل سوم: روش شناسی
3.3. نمونه آماری و روش نمونه گیری.47
4.3.تعریف عملیاتی متغیرهای پژوهش.. 61
5.3. مقیاس اندازه گیری متغیرهای پژوهش.. 47
فصل چهارم: یافتهها
1.1.4. ویژگیهای جمعیت شناختی. 51
1.1.1.4. توزیع جامعه تحت بررسی بر حسب سن. 51
2.1.1.4. توزیع جامعه تحت بررسی بر حسب وضعیت تاهل. 52
3.1.1.4. توزیعجامعه تحت بررسی بر حسب رضایت از دستمزد52
4.1.1.4. توزیع جامعه تحت بررسی بر حسب سابقه حضور در تیم53
5.1.1.4. توزیع جامعه تحت بررسی بر حسب سابقه حضور در سوپر لیگ... 53
1.2.4. آزمون نرمال بودن توزیع دادهها54
2.2.4. آزمون فرضیههای صفر. 55
فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری
1.2.5. پیشنهادات برخاسته از تحقیق. 68
2.2.5. پیشنهادات برای تحقیقات بیشتر. 68
چکیده انگلیسی
فهرست جدولها
عنوان صفحه
جدول1.4. توزیع درصد فراوانی بر حسب سن بازیکنان لیگ برتر. 51
جدول 1.4. آمارههای آزمون شاپیرو جهت نرمال بودن توزیع دادهها54
فهرست شکلها
عنوان صفحه
شکل 2.2. مدل فرضی مکان ورزشی. 36
شکل 1.4. توزیع درصد فراوانی نمونههای تحت بررسی بر حسب وضعیت تاهل. 52
شکل 2.4. توزیع درصد فراوانی نمونههای تحت بررسی بر حسب رضایت از دستمزد52
شکل 3.4. توزیع درصد فراوانی سابقه حضور در تیم نمونههای تحت بررسی. 53
شکل 4.4. توزیع درصد فراوانی سابقه حضور در سوپر لیگ افراد پاسخ دهنده53
چکیده:
تماشاچیان درکناربازیکنان همچون منابعی غنی می باشند که باکمک روانشناسان ورزش شناسایی وبا توجه به درنظرگیری ویژگیهای فردی بازیکنان وفراهم سازی شرایط بهینه حمایت بازیکنان از طریق حمایتهاوتشویقات تماشاچیان وبرنامه ریزی صحیح مربیان ومسئولان مربوطه تلاش وگامهای اساسی در جهت افزایش کارآمدی تیمی وموفقیت تیمی برداشت.دراین راستا ضرورت تحقیق حاضر که به بررسی اثرات حضورتماشاچی بروی کارآمدی تیمی بازیکنان لیگ برتربسکتبال مردان ایران پرداخته شد که جامعه آماری تحقیق شامل کلیه بازیکنان لیگ برتربسکتبال مردان ایران وتمامی تیمهای بسکتبال استقلال زرین قشم، دانشگاه آزاد اسلامی، صنایع پتروشیمی فولاد ماهان اصفهان، مهرام تهران ، پتروشیمی بندرامام، افرا خلیخ فارس تهران، تکماش قزوین، نیروزمینی ارتش ذوب آهن اصفهان وهمیاری زنجان که جمعا ۱۲تیم وحدود۱۴۴ نفر بازیکن و۲۴مربی بوده است. .تیم ماهشهر تیم آزمایشی وتیم همیاری زنجان که ازلحاظ امتیازی جدول وشرایط بسیار به تیم ماهشهر نزدیک بوده، به عنوان متغیر کنترل در نظر گرفته شده است.ومتغیر حضورتماشاچی بعنوان متغیرمستقل آزمایشی(حضور در خانه )برتیم آزمایشی ماهشهر وارد گردیده وبازی در خانه ماهشهر برگزار شده است والبته حضورتماشاچی بر ماهشهر تاثیر نداشته است وبه این دلیل به عنوان متغیر کنترل در نظر گرفته شده ومتغیر کارآمدی تیمی (متغیر وابسته)تحت بررسی نیمه آزمایشی با پس آزمون بوده است.روش نمونه گیری هدفمند می باشدونمونه 12بازیکن ماهشهر به عنوان متغیر تحت آزمایش و۱۲بازیکن همیاری زنجان به عنوان متغیر کنترل می باشد. دراین تحقیق از پرسشنامه کارایی مشارکتی فلتز و لیرج(۱۹۹۸) استفاده شده است. این پرسشنامه مشتمل بر ۴۹سوال و شامل( ۵ خرده مقیاس تلاش، ثبات تیمی، آمادگی، اتحاد و توانایی )می باشد. برای تعیین درجه اهمیت هر کدام از متغیرها از مقیاس ۵ رتبه ای استفاده گردید. محقق در این تحقیق بدلیل طبیعی بودن توزیع داده ها، ازآزمون t مستقل استفاده کرد. حضور تماشاچیان بر میزان تلاش،اتحاد،ثبات تیمی ،توانایی ،کارایی تیمی وآمادگی بازیکنان بسکتبال لیگ برتر مردان ایران تاثیر معناداری داشته است ودر نهایت پیشنهاد می شود تحقیق حاضر بر روی گروهای مختلفی صورت بگیرد.
واژههای کلیدی: تماشاچی،کارایی تیمی، لیگ برتربسکتبال، عملکرد تیمها، لیگ برتر
فصل اول
(مقدمه و معرفی)
.1. مقدمه
امروزه ورزش از ضروریترین نیازها و اساسیترین نهادهای جوامع بشری است. بطوریکه کمتر کشوری را میتوان یافت که فاقد سازمانهای ورزشی باشد (وثوقی، 1388). در عصر حاضر ورزش به عنوان بخشی اقتصادی چه از بعد عملی و چه تماشایی در تولید و مصرف کالا، خدمات ورزشی و توسعه اقتصادی جوامع مختلف نقش اساسی دارد و هم اکنون از مؤثرترین عوامل در رشد اقتصادی ملی و درآمدزاترین صنایع در قرن 21 بشمار میرود(نعمتی، 1391). درمیان پدیدههای اجتماعی، ورزش به علت جذابیتهای خاصی که در درون خود دارد از بیشترین مخاطب برخوردار است. رویکرد عموم مردم به صورت ورزش دوست، هوادار و حمایت کننده مالی، روز به روز بر ارزشهای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی این پدیده میافزاید( قدیمی، 1390).
همچنین یکی از مهمترین ارکان ورزش که به آن هویت و معنا میدهند، تماشاگران ورزش هستند. تماشاچیان افرادی هستند که از کلیه رویدادهای ورزشی از رویدادهای سطح مدرسه تا رویدادهای بین به خوبی از آن استقبال میکنند(غفوری، 1390). تماشاگران از اجزای کلیدی در موفقیت سازمانهای ورزشی بحساب میآیند و حضور تماشاگران بیشتر، موجب جذب حامیان مالی بیشتری میشود. سازمانهایی که با جمعیت اندک هواداران مواجه میباشد، نمیتوانند حامیان مالی مورد نیاز را جذب نمایند و از حق پخش تلویزیونی کمتری بهره مند خواهند شد (نول[1]، 1991). بنابراین تماشاگران به عنوان یکی از مهمترین مجموعه نیروهای انسانی در ورزش باید مورد توجه قرار گرفته و برنامههای مدون و سازمان یافتهای برای جذب و نگهداشت آنان توسط باشگاهها و سازمانهای ورزشی به مرحله اجرا درآید(اژدری، 1390). مطالعات نشان داده است که ورزش برانگیزش انسانها اثر میگذارد وباعث افزایش ارتباط، غرور اجتماعی، اتحاد اجتماعی در بین گروهها شده وتماشاگران نیز به عنوان ارکان اصلی مسابقات ورزشی با خصوصیات رفتاری و اجتماعی متفاوت برای تفریح، سرگرمی، هیجان، رضایت خاطر، شادمانی و پرکردن اوقات فراغت به تماشای مسابقات میروند
(تجاری وترک فر، 1390).
در این راستا مطالعات وروانشناسان ورزش بیان کردهاند که تماشاگران بخصوص تماشاگران داخلی تأثیرمهمی بر عملکرد عمومی ورزش چه در زمینهای تمرین و چه در رقابت واقعی دارند. . لارسون معتقد است که تماشاچیان جزء کامل طبیعت اصلی ورزش هستند، زیرا محیط یا جو اجتماعی مستقیم و زنده ای برای ورزشکار فرآهم میآورد. قدیمی نیز تأکید میکند که ورزشکار با نبود تماشاگران نمیتواند در رقابت عملکرد خوبی ارائه دهد، و یادآورمیشود که امروزه حضور تماشاچیان و تأثیر ات آنها برای همگان آشکار شده است، زیرا این تماشاچیان هستند که سرمایه اصلی ورزش به حساب میآیند. بخصوص در بازیهای خانگی تماشاچیان و هوادارا تیمهای مختلف ورزشی با صرف هزینههایی که برای ورزش و تیم مورد علاقه خود به عمل میآورند به اقتدار و گسترش آن ورزش کمک مینمایند(قدیمی، 1390).
با توجه به مطالب ذکر شده، در بین رشتههای ورزشی بر حسب تقسیم بندی ورزشها به گروهی و انفرادی، علاقه افراد به دیدن این ورزشها نیز متفاوت خواهد بود. مسلماً شالودة برخی رشتهها با یکدیگر متفاوت است بخصوص در ورزشهای تیمی من جمله بسکتبال که عملکرد تیمی وکارایی تیمی بسیارمهم است وتاکید اصلی روانشناسان توجه به ویژ گیهای درونی وومتغیرهای متفاوت در راستای کارایی تیمی میباشد. در این تحقیق سعی برآنست تا اثرات حضور تماشاچی برروی کارایی تیمی لیگ برتر بسکتبال مردان ایران موردبررسی قراربگیرد.
علم روانشناسی و مدیریت ورزش، به منظور آماده کردن تیمها جهت شرکت در مسابقات ورزشی و کسب موفقیت، اطلاعات و خدمات ارزندهای را در اختیار مدیران، مربیان و ورزشکاران قرار میدهد و مطالعات در این زمینه در سالهای اخیر رشد چشمگیری داشته است ( سپاسی و همکاران، 1386). درمیان پدیدههای اجتماعی، ورزش به علت جذابیتهای خاصی که در درون خود دارد از بیشترین مخاطب بر خوردار است رویکرد عموم مردم به صورت ورزش دوست، هوادار و حمایت کننده مالی، روزبه روز برارزشهای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی این پدیده میافزاید ( قدیمی، 1390).
ورزش یکی از مهمترین مقولههای جوامع مدرن صنعتی است که بخش اعظمی از جمعیت هر کشور به اشکال گوناگون با آن سرو کار دارند(فلاحی، 1388) و به عنوان یک بخش اقتصادی، در تولید و مصرف کالاها و خدمات ورزشی و توسعه اقتصادی جوامع مختلف نقش اساسی دارد (الله وردی، 1380)، تا جائیکه ورزش در اکثر کشورها به مثابه یک تجارت و صنعت به شمار رفته و دولتمردان در کشورهای پیشرفته ورزش را به عنوان یک تجارت و صنعت مهم در کنار سایر صنایع به حساب میآورند (الهی، 1383).
موفقیت تیمهای ورزشی وکارآیی تیمی آنان تحت تاثیر عوامل مختلفی همچون تماشاچیان بخصوص تماشاچیان داخل خانه میباشد. درواقع تماشاچیان خانگی منجر به برانگیختگی بازیکنان، عملکرد بهینه وکارایی تیمی آنان میشود. (یودر[2]، 2011) تماشاگران نیز به عنوان ارکان اصلی مسابقات ورزشی با خصوصیات رفتاری و اجتماعی متفاوت برای تفریح، سرگرمی، هیجان، رضایت خاطر، شادمانی و پرکردن اوقات فراغت به تماشای مسابقات میروند. (تجاری و ترک فر، 1390). تماشاچیان ورزش وبینندگان ورزش در دنیای معاصر دارای جایگاه خاص در بین مردم میباشند و با توجه به حجم جمعیتی که هر هفته برای دیدن مسابقات و رقابتهای ورزش به استادیومها ومراکز ورزش روی میآورند و یا از طریق رسانههای گروهی، مطبوعات، اینترنت، رادیو، تلویزیون، اختبار و فعالیتهای ورزشی را دنبال میکنند، به منزله یک پدیده اجتماعی گسترده و بزرگ تلقی میشودکه این انگیزه و علاقه مردم به تماشا و هواداری از ورزش پیامدهای مختلفی دارد که کارامدی تیمی رشتههای ورزشی ازآن اثرات آن است. تعهدات وتمایلات تماشاچیان پیشبینی کننده رفتارهای بازیکنان خواهد بود. (کیم[3]، 2013)
میانگین نتایج بازیها نشان میدهد که معمولا از مجموع مسابقات انجام شده در زمین خودی موفقیت بیشتری نصیب تیمها میشود تا باخت، و از مجموع بازیهای خارج از موطن میزان باخت بیشتر است، که البته این امر در مورد تیمهای هم سطح عینیت میییابد. علاوه برآن نتایج تحقیقات اجنیو (1994)؛بری (2003)پولان[4] (2013)نشان میدهد که عموما تیمهای میزبان موثرتر و موفقتر از تیمهای میهمان هستند. در واقع مکان برگزاری مسابقات باعث افزایش کارایی تیمی است عوامل گوناگونی بر میزان و کیفیت حضور تماشاگران در رویدادهای ورزشی تأثیر میگذارند. بطوریکه وون و کیتامور[5](2006) این عوامل را در شش حیطه: عوامل انگیزشی، عوامل محیطی، عوامل اقتصادی، عوامل جذاب کننده، عوامل درونی و روانی و عوامل جمعیت شناختی تقسیم بندی کرد. (وون و کیتامور، 2006).
همچنین برخی از پژوهشگران تاثیر عوامل روان شناختی را بر کارایی تیمی بررسی کرده و نظریهها و مدلهای مختلفی را ارائه دادهاند که ازآن جمله میتوان به حضور تماشاچیان وتاثیر آن بر کارایی تیمی(روناین، 2004 ) اشاره نمود. در واقع، ورزشکار با مجموع عوامل و رویدادهای ورزشی تعامل عاطفی و هیجانی برقرار میسازد و هر قدر این تعامل مثبت باشد رضایتمندی ورزشکار از تیم و باشگاه و حتی خودش بیشتر خواهد شد و در نتیجه بر عملکرد وی تاثیر مستقیم خواهد داشت(جرعه نوش، 1386). بچامپ[6] (2007) معتقد است ورزشکاران حرفهای بدلیل اینکه زمان زیادی را با همتیمیها و مربیان در طول تمرین و مسابقات سپری میکنند، این همکاری و روابط متقابل با شکلگیری اعتقادات به کارایی تیمی تعبیرمیشود. لئو[7] (2010) در نتایج تحقیقاتش نشان داد که موفقیت گروه میتواند احساس کار گروهی و کارایی را افزایش دهد که خود به انسجام تیمی منجر میشود و تحقیقات دیگر حاکی از آن است تیمهایی که کارایی تیمی ضعیفی دارند عملکرد ضعیفی داشته و رو به زوال و نابودی پیش میروند(وینبرگ[8] 2007).
ورزش بسکتبال ورزش تیمی است، که از سال 1946 میلادی وارد شده، بـسکتبال یک ورزش دانشگاهـی بـود امـا امروزه یک ورزشی پرطرفدار ودرآمدزا است که
روانشناسان –مربیان ودست اندرکاران بدنبال کشف عرامل موفقیت وکارایی تیمی این ورزش پرجاذبهمیباشند. تحقیق حاضر در جامعه لیگ برتر بسکتبال مردان ایران مشتاق به تحقیق نمایید.
از این رو شناخت اثرات حضور تماشاچی بروی کارایی تیمی لیگ برتر بسکتبال مردان ایران موردتوجه پژوهش حاضراست.
[1] Noll
[2]-Yoder
[3]-Kim
[4]-Ojnive,Berry,Poulan
[6]. Beauchamp (2007)
[7]. Leo Marcos, F. (2010(
[8]. Weinberg2007
تعیین آستانه تشنج ناشی از تزریق درون صفاقی هارمالین در موشهای سوری نر نژاد NMRI
چکیده:
مقدمه: هارمالین، از جمله آلکالوئیدهایی است که در گیاهان مختلف از جمله گیاه اسفند وجود دارد. این آلکالوئید اثر تحریکی برآزادسازی سروتونین و کاتکول آمینها درنقاط مختلف مغزی دارد.بعلاوه اثر هالوسینوژن یا توهم زا نیز دارد.یکی از مهمترین اثرات فارماکولوژیک مشخص شده هارمالین،اثرمهاری برگشت پذیر بر مونوآمین اکسیدازA(MAO-A )می باشد.همچنین آلکالوئید هارمالین به صورت آگونیست معکوس به گیرنده های بنزودیازپینی متصل میشود و دخالت این گیرندهها در ایجاد لرزش و تشنج مشخص شده است. این مطالعه به منظور تعیین آستانه تشنج ناشی از تزریق درون صفاقی هارمالین و مقایسه آن با آستانه تشنج PTZ در موش سوری انجام گرفت.
مواد و روشها: آزمایشها روی موش سفید آزمایشگاهی نژاد NMRI ازجنس نربا محدوده وزنی 25 الی 30 گرم انجام گرفت.حیوانات در گروههای 8 تایی تقسیم شدند و به ترتیب مورد تزریق درون صفاقی ip،mg/kg45 از PTZ(گروه کنترل مثبت) و مقادیرip،mg/kg 5،10،20 ازداروی هارمالین(گروههای تیمار) قرار گرفتند.متعاقب تزریقات فوق، علائم تشنجی مورد ارزیابی قرارگرفت.بعد ازانجام آزمایشات اطلاعات بدست آمده با استفاده ازآزمونهای آماری TukeyوANOVA آنالیزگردید.
یافته ها:نتایج مطالعه نشان داد که آستانه تشنج درگروه کنترل مثبت PTZ برابر با mg/kg45 است وآستانه تشنج هارمالین مقدار mg/kg5 میباشد.به طوریکه با تزریق دوز mg/kg5/2 از داروی هارمالین هیچ گونه علامت لرزشی و تشنجی در حیوان مشاهده نگردید.
نتیجه گیری: نتایج پیشنهاد می کند که هارمالین از طریق اتصال به جایگاه آگونیست معکوس رسپتورهای GABA_A طیف وسیعی از اثرات آنتاگونیستی بر علیه بنزودیازپینها ایجاد میکند و نشان داده شده که سیستم سروتونرژیک وگابا ارژیک CNS و نوروترانس میتر سروتونین نیزدرفعالیت تشنجی و لرزشی ناشی ازهارمالین درگیرهستند.در حالی که PTZ با اشغال جایگاه پیکروتوکسین گیرنده گابا وازطریق مهار کانال کلراید اثرات خود را ایفا می کند و اشغال جایگاه بنزودیازپین نقش ناچیزی دراثرات آن دارد.نتایج این مطالعه نشان میدهد که هارمالین به صورت وابسته به دوز و به طور معنی داری باعث کاهش آستانه تشنجات میشود.(p<0.01**وp<0.001***)
واژه های کلیدی:هارمالین-موش سوری-آستانه تشنج-بتاکربولین-آلکالوئیدهای اسپند-PTZ
1-1-مقدمه:
صرع یکی از بیماریهای مهم عصبی درانسان بوده وحدود یک درصد جمعیت را درگیر میکند.پژوهشگران نشان دادهاند که تشنجات به علت تخلیههای گهگاه دربافت عصبی اتفاق میافتد(83). مشخص شده است که این تغییرات گهگاه برگشت پذیر در عملکرد نورونها، باعث بهم خوردن فعالیت الکتریکی مغز میشود.در بعضی موارد نیز حملات تشنجی به دلیل ورود یونهای کلسیم به داخل سلولهای عصبی اتفاق میافتد و کاهش غلظت داخل سلولی کلسیم در بعضی از مدلهای حیوانی،اثرات مهاری روی تشنجات داشته است( 96و83 )
همیشه در نخستین حمله به ویژه تشنجات حرکتی (Motor seizure)علل مهمی مانند مننژیت،کمبود کلسیم خون،هیپوگلیسمی،هیپوپاراتیروئیدی و آسیبهای فضاگیر مغز(بهویژه در افراد بالاتر از 25 سال)باید در نظر گرفته شود. عکس این مسئله نیز وجود دارد،یعنی بسیاری اوقات با افرادی روبرو میشویم که صرع ندارند ولی بغلط با عنوان این بیماری درمان میگردند.مثل برخی مبتلایان به هیپوگلیسمی(9).
عملکرد نورونهای سربرال به عوامل متعددی بستگی دارد.از جمله غلظت گلوکز،اکسیژن،روندهای سمیت زدایی ارگانهای احشایی و......هر اندازه تغییرات متابولیک سریعترباشد،احتمال وقوع تشنج بیشتر است.زیرا نورونهای سربرال در برابر انها بسیار حساس میباشند(1).
هارمالین یک ایندول آلکالوئید و یک مشتق از β-کربولین میباشد که در ایجاد اختلالات حرکتی مثل لرزشهای حرکتی و تغییر در فراگیری شرایط حرکتی و اختلال در یادگیری فضایی نقش زیادی دارد(67،88،89،90،127). این مولکول در سطح سلولی چندین سایت عملکردی دارد که شامل گیرندههای بنزودیازپین،گیرندههای سروتونین و گیرندههای گاباA هستند.این آلکالوئید از طریق اتصال به جایگاه آگونیست معکوس رسپتورهای GABA-A طیف وسیعی از اثرات آنتاگونیستی بر علیه بنزودیازپینها ایجاد میکند که شامل القاء اضطراب،تحریک CNS و تشنج میباشد(69). همچنین مطالعات مختلف نشان داده که هارمالین قادر است فعالیت MAO-A را مهار نماید،بنابراین با مهار مونوآمین اکسیداز A غلظت نوراپینفرین و سروتونین در سیناپسهای عصبی افزایش مییابد (34،44،110).
هارمالین،عمدهترین آلکالوئید گیاه اسفند است،از جمله اثرات مهم این آلکالوئید اثر روانگردانی و هالوسینوژنیک(Hallucinogenic)آن است که ناشی از خواص مهارکنندگیمونوآمیناکسیداز(MAO)این آلکالوئید بر سیستم اعصاب مرکزی است (115). بر اساس گزارشات مولکول هارمالین نه تنها میتواند بر سیکل رفتاری اضطراب و ترس موثر باشد،بلکه قادر است لرزشهای عضلانی (Tremor) و تشنج را ایجاد کند(82) که در ایجاد این تشنجات مسیر Olivocerebellar و هسته زیتونی تحتانی مخچه و نوروترانسمیتر سروتونین دارای اهمیت زیادی است (14،44) بنابراین مطالعه حاضر جهت تعیین آستانه تشنج ناشی از تزریق درون صفاقی هارمالین و مقایسه آن با آستانه تشنج پنتیلنتترازول(PTZ) در موشهای سوری نر اجراء گردیده است.
1-1-1-تعریف واژه ها:
صرع(Epilepsy):
صرع یعنی اختلال متناوب سیستم عصبی که از تخلیه ناگهانی،شدید و غیر منظم نورونهای مغزی ناشی میشود،که به یکی یا آمیزهای از حالات بالینی منجر میگردد،مانند از دست دادن هوشیاری،حرکات تشنجی اندامها،ادراک حسی غیر طبیعی،رفتار غیر عادی و نشانههای گوناگون دیگر.پیدایش هر یک از این علائم به کانون آسیب در مغز و جای تخلیه امواج صرعی بستگی دارد( ).
حمله(Sizure):
حمله یک واژه کلی است که به وقوع حمله ناگهانی یک بیماری گفته میشود،در نورولوژی برای هر گونه حمله صرعی، با تشنج یا بدون تشنج بهکار میرود،ممکن است هوشیاری بیمار طبیعی یا مختل باشد.
تشنج(Convulsion):
به حملاتی اطلاق میگردد که معمولا با حرکات بدنی شدید به صورت تونیک یا کلونیک یا هر دو همراه است و ممکن است در یک اندام(Local) یا همه اعضاء(Generalized) دیده شود که بهترین نمونه آن صرع بزرگ یا گرندمال میباشد.
تونیک(Tonic):
در حالت تونیک اندامها در یک وضعیت کشیده و سخت قرار میگیرند(Extension Rigidity) و معمولا کمتر از یکی دو دقیقه در آن موقعیت باقی میمانند، بروز صرع ممکن است تنها به شکل تونیک باشد.
کلونیک(Clonic):
در حالت کلونیک یکی یا همه اندامها دچار حرکات لرزشی پیدرپی و غیرارادی میشود و بیمار مرتبا دست و پا میزند.
پرشهای میوکلونیک(Myoclonic Jerks):
پرشهای سریع ناگهانی و غیرطبیعی اندامها میباشد که به دلیل انقباض سریع عضلات بهویژه ماهیچههای خمکننده بروز مینماید،علت آن دشارژهای صرعی است که از قشر یا ساقه مغز صادر میشود.
پیشدرآمد(Aura):
به نشانههای صرعی میگویند که بیمار معمولا چند ثانیه قبل از پیدایش حمله تشنج احساس میکند.Aura یک نوع صرع کانونی((Focal به شمار میآید که در حقیقت برای مشخص نمودن کانون صرعی در مغز اهمیت دارد.Aura به اشکال گوناگونی مثل سرگیجه،احساس بوی بد در دهان یا بینی و احساس چشایی نامطبوع بیان میگردد.
نشانههای اخطاردهنده(Permonitory Symptoms):
برخی بیماران مبتلا به صرع چند روز قبل از حمله حالات ویژه ای دارند که هشداردهنده بروز صرع در آنها میباشد،این نشانهها ممکن است به صورت عصبی شدن،احساس خوشی،خستگی و یا میل به خوردن غذایی خاص باشد،تفاوت این حالات با Aura در طولانی بودن انهاست.
دوره پس از حمله(Postical Phase):
این دوره به دنبال پایان یافتن حمله صرعی آغاز میشود وطی آن بیمار ممکن است حالت سرگیجه و منگی داشتهباشد.اگر بیمار حمله گرندمال کرده باشد در این دوره از سردرد و کوفتگی اندامها شاکی خواهد بود.
مرحله بین حملات(Interictal Phase):
فاصله زمانی بین دو حمله پی در پی را که ممکن است از چند ساعت تا چندین روز باشد مرحله بین حملات میگویند،هر چه این دوره کوتاهتر باشد پیش آگهی بدتر و نشانه کنترل نامناسب صرع است.
فلج پس از حمله(Todd Paralysis):
اگر کانون صرعی در قشر حرکتی مخ باشد گاهی پس از پایان حمله اندامی که حرکات تشنجی داشته است به مدت کمتر از 24 ساعت فلج موقتی به نام فلج تاد (Todd)پیدا میکنند.
صرع کانونی(Partial or Focal Epilepsy):
چنانچه با شواهد بالینی یا نوار مغزی کانونی که حمله صرعی از آن منشاء میگیرد مشخص گردد به آن صرع کانونی یا Focal گفته میشود،مانند صرع لوب گیجگاهی.در این حالت اگر حمله موضعی باقی بماند واژه کانونی ساده (Simple focal seizure) و اگر به دنبال آن اختلال هوشیاری نیز بروز کند اصطلاح کانونی مرکب (Complex focal seizure)به کار میرود.
صرع فراگیر اولیه یا صرع عمومی اولیه(Primery Generalized Epilepsy):
در این گونه صرع بدون هیچ علامت قبلی و بدون شواهدی از کانونی بودن،بیمار بهطور ناگهانی هوشیاری خود را از دست میدهد یا لحظهای مات میشود و یا به صرع بزرگ دچار میگردد و یا حرکات پرشی،سریع و قرینه در اندامهای او پدید میآید.
اتوماتیسم(Automatism):
اتوماتیسم،حرکاتی کم و بیش هماهنگ است که بیمار به صورت غیرارادی و خودکار آنها را انجام میدهد،مثلا پیاپی لبهایش را زبان میزند و یا ملچ ملچ میکند.بیمار هنگام این حالت به آنچه انجام میدهد آگاه نیست و پس از آن نیز چیزی از کار انجام شده به یاد نمیآورد (1،9).
1-1-2-تقسیم بندی انواع صرع:
الف:صرع فراگیر(ژنرالیزه)دو طرفه و قرینه بدون شروع موضعی
1-پتی مال تیپیک و اتیپیک (لنوکس)یا صرع کوچک
2-صرع تونیک-کلونیک(گرند مال)
3-صرع تونیک
4-صرع کلونیک
5-صرع های میوکلونیک
6-صرع آتونیک
ب:صرع های کانونی(Focal or Partial seizure)
1-ساده( Simple partial)
-با نشانه های حرکتی(ساده و چرخشی)
-با نشانههای حسی ویژه بویایی،چشایی،شنوایی و سرگیجه
-با نشانههای خودکار
-با علائم روانی
-صرع شکمی
2-مرکب(Complex partial)همراه با از بین رفتن هوشیاری
-شروع به صورت فوکال ساده و سپس از دست دادن هوشیاری
-شروع به صورت فوکال ساده و سپس حرکات اتوماتیسم
-شروع با از دست دادن هوشیاری و سپس اتوماتیسم
ج:صرع تونیک-کلونیک-فراگیر با شروع فوکال
(Secondary Generalized(tonic-clonic)with focal onset)
د:صرعهای طبقه بندی نشده و ویژه مثل اپیلپسی رفلکسی،تشنج تبی،صرعهای یکطرفه و صرعهای هیستریک
1-1-3-:نگرشی بر انواع صرع
صرع کوچک یا پتیمال Petimal or Absence:
این صرع از مشخصترین انواع صرعهای فراگیر اولیه کودکان است که معمولا بین 14-6 سالگی بروز میکند و در دختران کمی شایع تر است.نمای بالینی صرع کوچک به شکل وقفههای بسیار کوتاه مدت چند ثانیهای در هوشیاری بیمار است طوری که تا مدتها کسی متوجه این حالت نمیشود.در این صرع بیمار برای لحظهای مکث میکند و ارتباطش با محیط قطع میگردد ولی به زمین نمیافتد و بلافاصله هوشیاری خود را بهدست میآورد.بهترین روش تشخیص این نوع صرع نوار مغزی است که در این صورت امواج تیز و آهسته با فرکانس 3 بار در ثانیه بهویژه هنگام تنفس عمیق بروز میکند.
صرع لنوکس-گستو Lennox-Gastout syndrome:
از گروه صرعهای پتیمال آتیپیک است که از دیدگاه بالینی ممکن است آمیزهای از انواع صرعها بهصورت آتونیک،میوکلونیک،تونیک-کلونیک و پتیمال همراه با حرکات تونیک یا آتونیک باشد.بیشترین شیوع آن مربوط به 5-3 سالگی است و در پسران شایعتر است.
این صرع علل گوناگونی دارد،ولی دو شکل عمده آن عبارتند از:
اولیهIdiopatic:در نوع اولیه هیچ دلیل مشخصی وجود ندارد.
ثانویهSecondary:در نوع ثانویه وجود عفونت،ضربههای دوران نوزادی،اختلالات پیشرونده یا متابولیک دستگاه عصبی ممکن است مشاهده گردد.
این بیماران معمولا عقب ماندگی ذهنی خفیف یا شدید دارند و حملات تشنج در آنها به صورت قطع ناگهانی هوشیاری به مدت 15-5 ثانیه،خیره شدن چشمها همراه با افتادن ناگهانی و از بین رفتن توان عضلات میباشد.از نکات مهم این صرع مقاوم شدن بیماران به داروهای ضد صرع و بد پاسخ دادن آنها به درمان است.
صرع بزرگGrand mal:
یکی از شایعترین انواع صرع است که بدون پیشدرآمد اغاز میگردد و 2 فاز مهم تونیک-کلونیک دارد.
در فاز تونیک اگر بیمار ایستاده باشد به طور ناگهانی میافتد و هوشیاری را از دست میدهد.انقباض ماهیچهها،انحراف چشمها به بالا از دیگر علائم این صرع است.گاهی بسته شدن ناقص طنابهای صوتی موجب پیدایش فریاد صرعی میشود.در مرحله تونیک تخلیه شدید سمپاتیک به افزایش فشار خون و گشادی مردمکها میانجامد.نوار مغزی این بیماران دشارژهای صرعی را نشان میدهد.
در فاز کلونیک لرزش اندامها و تکانهای شدید را داریم.تنفس بیمار تند میشود،درون دهانش کف جمع میشود و خرخر میکند.ممکن است خروج ناخواسته ادرار نیز بروز نماید.پس از پایان حمله بیمار بیحرکت و شل باقی میماند و در این حالت به تحریکات دردناک واکنش نشان نمیدهد.
صرع تونیک-کلونیک:
صرع تونیک بین کودکان شایع تر است و فقط اندامها حالت تونیک پیدا میکنند و بیمار هوشیاری خود را از دست میدهد و در کمتر از یک دقیقه به حالت عادی برمیگردد.
صرع کلونیک بین کودکان و نوزادان شایع بوده،از ویژگیهای تشنج تبی است،دوره این صرع ممکن است طولانی باشد.
صرعهای میوکلونیک Myoclonic Seizure:
پرشهای میوکلونیک حرکاتی سریع و کوتاه هستند که بیشتر در ماهیچههای خم کننده اندامها دیده میشوند.پرشهای میوکلونیک ممکن است به صورت تنها یا پیش از حملات صرع گرندمال و یا به همراه صرع پتیمال بروز کند.در پی ایست قلبی پرشهای میوکلونیک شدید و فراگیری در همه اندامها دیده میشود.
صرع آتونیک Atonic seizure:
یکی از انواع صرعهای فراگیر اولیه میباشد که ممکن است با غش اشتباه شود و معمولا بین 6 ماهگی تا 7 سالگی بروز میکند.در این بیماری کودک مبتلا ناگهان از جلو به زمین میخورد ولی بلافاصله بلند میشود و نشانههای دیگری مثل بیاختیاری ادرار و گاز گرفتن زبان را ندارد.
صرعهای کانونی:
الف:صرع کانونی سادهSimple partial
ب:صرع کانونی مرکبComplex partial
در صرع کانونی ساده تخلیه امواج صرعی از جای مشخصی در مغز صورت میگیرد و به مدت کوتاهی بدون اختلال در هوشیاری بیمار سبب درک احساسهای ویژهای مانند احساس ترس زیاد و میل به فرار،احساس بوی نامطبوع ،سرگیجه و غیره در او میشود.
در صرع کانونی مرکب امواج صرعی از یک نیمکره مغز (معمولا لب گیجگاهی)منشاء میگیرند و به سایر مناطق مغز و نیمکره دیگر نیز گسترش مییابند،در این صرع هوشیاری نیز اختلال پیدا میکند.نشانههای جالبی که در این نوع صرع دیده میشود به علت گرفتاری هیپوکمپ و دستگاه لیمبیک میباشد و به همین دلیل نیز اصطلاح صرع روانی (Psychomotor seizure)یا صرع لوب گیجگاهی نیز برای آن بهکار میرود.امروزه مشخص شده که تخلیههای تشنجی در بیماران مبتلا به صرع لوب گیجگاهی از ساختارهای میانی دستگاه لیمبیک نظیر قشر بویایی،امیگدال و هیپوکمپ آغاز میشود.
1-1-4-پاتوفیزیولوژی صرع:
فعالیت الکتریکی سلول که اساس طبیعی یا غیر طبیعی بودن نورون است،وابسته به انتقال یونهای سدیم،پتاسیم،کلر و کلسیم است.انتقال یونها نیز متاثر از غلظت داخل و خارج سلولی این یونها در اطراف غشاء سلولی است.
جریان یونها در اطراف غشاء سلولی به وسیله پمپهای وابسته به انرژی،کانالهای وابسته به ولتاژ و کانالهای وابسته به نوروترانسمیتر کنترل میشود.در مغز پستانداران سیناپسها نقش محوری در فعالیت بین نورونها دارند.کاهش 20% مکانیسم مهاری سیناپسی منتهی به فعالیت تشنجی مغز میگردد و افزایش فعالیت تحریکی سیناپس میتواند محور شروع تشنج باشد.
گابا(GABA) مهمترین نوروترانسمیتر مهاری مغز است.رسپتور گابا جریان کلر را در اطراف غشاء کنترل کرده و سبب هایپرپلاریزاسیون غشاء و مهار سلول میشود.
رسپتور GABA-A نیز سبب هایپرپلاریزاسیون غشاء و مهار سلول میشود،این رسپتور نیز سبب هایپرپلاریزاسیون سلول از طریق کانالهای پتاسیمی میشود.در کورتکس تعداد زیادی نورونهای تولید کننده گابا وجود دارد که نقش مهمی در کنترل فعالیت صرعی نورونها دارند.
گلوتامات مهمترین نوروترانسمیتر تحریکی در CNS است که رسپتور N-Methyl-D-Aspartat یا (NMDA) را فعال میکند.این رسپتور بر جریان کلسیم اثر دارد،آنتاگونیست این رسپتور فعالیت ضد صرعی دارد.
تعدادی از داروهای ضد تشنج بر روی کانالهای سدیمی وابسته به ولتاژ اثر میگذارد و اختلال در این کانالها علت بعضی از صرعهای ارثی است.کانالهای کلسیمی از طریق تنظیم آزادسازی نوروترانسمیترها میتوانند در ایجاد یا کنترل تشنج نقش داشته باشند (7).
1-1-5-فیزیولوژی صرع:
صرع نتیجه فعالیت بیش از حد و کنترل نشده قسمتی از CNS یا تمام آن است.وقتی که این فعالیت غیر طبیعی از آستانه بحرانی معینی بالاتر رود حملات صرعی ظاهر میشود،تا زمانی که این فعالیت در پایین این آستانه باقی بماند،هیچ گونه حملهای بروز نمیکند.
کار طبیعی مغز این است که تکانههای عصبی ایجاد کند و انها را در مسیرهای عصبی مختلف هدایت کند تا منجر به ایجاد پتانسیل عمل شود.در مغز باید در آن واحد تکانههای عصبی خیلی زیاد و با شدتهای متفاوت رسیدگی شوند،این امر موقعی امکان پذیر است که بین تحریک و مهار سلولهای مغز تعادل وجود داشتهباشد.
هر گاه فعالیت زیادتری در کار باشد باید به نحو احسن تحت کنترل در آورده شود تا کار عادی مغز مختل نگردد.هر عاملی که سوخت و ساز سلولی و تعادل پتانسیل دیواره سلول را ضعیف کند،میتواند در مرحله دپولاریزاسیون باعث ایجاد تخلیه نورونی غیرطبیعی شود.این موضوع مثلا در تشنجاتی که علت آنها کمبود اکسیژن است صادق است.همینطور افزایش قابلیت نفوذ در سیناپسها و کاهش سوخت و ساز مواد منتقل کننده عصبی(نوروترانسمیترها)،کاهش یافتن فعالیت دستگاه مهار کننده و افزایش بیش از حد محرکها میتواند به همین ترتیب عمل کند.به هنگام اثر این عوامل فعال کننده تمام قسمتهای مختلف مغز با شدتهای متفاوت عکس العمل نشان میدهند.از کورتکس،نواحی مرکزی که حساسیت و تحریک پذیری بیشتری دارد تا قشر لوب گیجگاهی همگی واکنش نشان میدهند (10). این کانونهای صرعی از راههای مختلف نواحی مغز را تحت تاثیر قرار میدهند،یک عامل مهم این تاثیر کمبود اکسیژن است،مثلا به علت کمی جریان خون در جوشگاهها،به علت جوش خوردن رگها و یا فشار ناشی از خیز در روی عروق در اطراف ضایعههای فراگیر مغزی کمبود اکسیژن بهوجود میآید.
تحریک پذیری نورونها بستگی زیادی به رسید اکسیژن دارد،نرسیدن اکسیژن برای چند ثانیه میتواند موجب تحریکپذیری کامل نورونها گردد.
برسیهای آزمایشگاهی نشان میدهد که تغییر شکل اکسونها و در هم پیچیده شدن دندریتها باعث افزایش قدرت تحریک پذیری نورونها میشود،همچنین از بین رفتن زایدههای دندریتها که وسیله ارتباط با سیناپسها هستند از عوامل مهم دیگر برای افزایش تحریکپذیری به شمار میرود.
به هرحال برای به وجود آوردن یک کانون صرعی وجود نوزاد خیلی زیاد از یاختههای فعال و تحریکپذیر لازم است.قابلیت تحریکپذیری این یاختهها در اثر تاثیر متقابل بر روی یکدیگر در سطح بالا نگاه داشته میشوند.برخی اوقات پتانسیلهای غیر طبیعی و تحریکی عدهای از این یاختهها همزمان تخلیه میشوند و مدار مهاری را برای مدت کوتاهی میگسلند،اگر در این هنگام از بیمار نوار مغزی گرفته شود این پدیده به صورت اختلالهای صرعی رسم میشود،اما از لحاظ بالینی،حمله صرعی موقعی دیده میشود که این تخلیه نورونی منتشر شود.البته ناحیهای که تخلیه صرعی در آن صورت میگیرد نقش مهمی در بروز حمله بالینی ایفا میکند (10).
اگر تخلیه نورونی در بخش خاموش مغز محدود بماند از لحاظ بالینی و ظاهری تغییری در بیمار ایجاد نمیکند،حال اگر همین تخلیه در مناطقی از مغز که حاوی مراکز حسی است صورت بگیرد باعث اختلال حسی میشود،تخلیه نورونی در بسیاری از نقاط مغز،موجب احساسهای غیر قابل توصیف میشود که به صورت هاله یا آورا Aura توسط بیماران گزارش داده میشود.انتشار فعالیت صرعی توسط اکسونها و از راه انشعابات زیادی که دارند صورت میگیرد.این انتشار یا بمباران نورونهای همسایه اطراف کانون از طریق راههای رابط انجام میشود و مناطق دورتری را فرا میگیرد و باعث میشود که این مناطق هم وارد فعالیت شدیدی شوند و به نوبه خود این حالت تحریکی را به نقاط دیگر منتشر کنند،انتشار تحریکات به محیط اطراف میتواند از راه دندریتها نیز صورت بگیرد.
علاوه بر شدت تخلیه نورونی عوامل دیگری مانند نوع انتشار،محل ایجاد تحریکات و زمان تخلیه نورونی در بروز حملات بالینی اهمیت زیادی دارند.ممکن است قسمت بزرگی از هر دو نیمکره تحت تاثیر تحریکات واقع شود و باعث عمومی شدن یک حمله صرعی شوند که در این مورد راههای ارتباطی مابین دو نیمکره تحت تاثیر تحریکات واقع میشود و باعث عمومی شدن یک حمله صرعی میشوند.در این مورد این راههای ارتباطی نقش اصلی را دارند.
بدون یک سیستم مهار کننده متقابل هر تحریک موضعی ممکن بود سایر مناطق را در بر گیرد و یک صرع مداوم عمومی به وجود آورد.برای کنترل اعمال عمومی هم مغز باید یک فعالیت مهار کننده داشته باشد که جلوی تحریکات اضافی را بگیرد.در واقع در مغز نورونهای معینی مسئولیت مهار کردن تحریکات را در همان محل ایجاد شدن آنها میگیرند.امواج آهستهای که بعد از امواج صرعی در نوار مغزی دیده میشوند به این کیفیت بیوالکتریکی مهار کننده ربط داده میشود و یونگ آنها را امواج قرمز کننده نام نهاده است (1،8).
گاه به عللی نظم دو دستگاه متقابل مهار کننده و تحریک کننده به هم میخورد و تخلیه نورونی صورت میگیرد،اما دستگاههای مهار کنندهای در سطح بالاتر باعث میشود که این تخلیه در یک محل از مغز محدود بماند و به اصطلاح حمله ناقص رخ دهد.اگر این سد مهار کننده هم در هم شکسته شود حمله عمومی میشود ولی حتی در این صورت هم یک مکانیزم مهاری وارد عمل میشود و تشنج را به صورت تشنج کلونیک در نظم معینی منقطع میکند.یک چنین کیفیتی در حملات غیاب(Absence) که هر دو نیمکره را فرا میگیرد دیده میشود اما دستگاههای نورونی مهمی مثل مراکز حرکتی را شامل نمیشود.در نوار مغزی گرفته شده طی این حملات چنین به نظر میرسد که علاوه بر امواج آهسته که نشانه ترمز موج تحریکی است یک جریان مهار کننده دیگری نیز به کار میافتد و بر تحریکات غلبه میکند و باعث قطع یکباره حمله میشود.شاید بتوان گفت که حالت نیمه روشن شعور،بعد از حملات بزرگ صرع در اثر فعالیت بیش از حد این مکانیزم مهار کننده بهوجود میآید.چون بعد از این حملات در نوار مغزی فقط امواج آهسته و پر دامنه دیده میشود.
عواملی که تحریکات سلولی را تشدید میکند و دپولاریزاسیون دیواره سلول را بالا میبرد عبارتند از:
کمبود اکسیژن،کمبود گلوکز خون،کمبود کلسیم خون،الکالوز،تغییرات هورمونی،بالا رفتن میزان آب در سلولهای مغز و کمبود خواب.
عواملی که باعث وقفه حملات صرعی میشوند عبارتند از:
1-اسیدی شدن 2-کم شدن آب بدن 3-رساندن کلسیم و برخی داروها 4- خستگی نورونی
خستگی نورونی احتمالا مهمترین عاملی است که به وسیله آن تحریک پذیری اضافی مغز در جریان یک حمله صرع سرانجام کاهش مییابد و موجب قطع حمله صرع میگردد.هر گاه سیناپسهای تحریکی به طور تکراری با فرکانس زیاد تحریک شوند تعداد پتانسیلهای عمل صادره از نورونهای پسسیناپسی در ابتدا بسیار زیاد اما به تدریج کمتر میشود.این موضوع موسوم به خستگی انتقال سیناپسی است.خستگی یک مشخصه فوق العاده مهم عمل سیناپسی است،زیرا هنگامیکه قسمتهایی از سیستم عصبی به میزان بیش از حدی تحریک میشوند خستگی موجب میشود که تحریک پذیری اضافی خود را بعد از مدتی از دست بدهند.به این ترتیب پیدایش خستگی یک مکانیزم حفاظتی بر ضد فعالیت بیش از حد نورونها است.
مکانیزم خستگی به طور عمده تمام شدن ذخایر ماده میانجی در ترمینالهای پیشسیناپسی است.چون سیناپسای تحریکی روی بسیاری از نورونها میتوانند مقدار کافی میانجی تحریکی را برای فقط 10 هزار انتقال سیناپسی طبیعی ذخیره کنند،به طوریکه میانجی میتواند در ظرف چند ثانیه تا چند دقیقه تحریک سریع تمام شود(3).
5-از بین رفتن نوروترانسمیترهای تحریکی 6-تحریک نوروترانسمیترهای مهاری 7-کاهش مولکولهای ATP و ADP که برای ادامه حیات سلول ضروری میباشند(3).
1-1-6-مکانیسمهای صرع زایی
حملات تشنجی ممکن است با ساز و کارهای مختلفی ظاهر گردند که از جمله آنها میتوان به سه مورد زیر اشاره کرد:
1-از بین رفتن مکانیسمهای مهاری به خصوص مهار سیناپسی با واسطه گابا
2-تقویت مکانیسمهای تحریکی سیناپسی به خصوص آنهایی که در ارتباط با بخش NMD از پاسخهای گلوتامات میباشند.
3-تشدید خود به خودی تحریک ناگهانی نورونها که معمولا به علت افزایش جریان کلسیم وابسته به ولتاژ میباشد.انواع مختلف صرع در انسان ممکن است با هر کدام از مکانیسمها یا ترکیبی از آنها ایجاد شود(4،84).
علت بروز صرع مختلف میباشد و شامل صدمات نورونی،بدخیمیها،عفونتها و صدمات باقی مانده از دوران جنینی،اختلال مغزی متابولیک و استعداد ژنتیک میباشد(79). عواملی مثل افزایش فعالیت گیرندههای گلوتامات ارژیک،حضور یاختههای عصبی واسطه ای تحریکی،تغییرات مورفولوژیک و کوتاه شدن دندریتها میتوانند کارایی سیناپسی تحریکی را افزایش دهند و یا عواملی همچون افزایش غلظت پتاسیم خارج سلولی،غیر حساس شدن گیرندههای GABA-Aبر اثر استفاده مکرر از آگونیستها،تضعیف رهایش گابا،آسیب پذیری یاختههای عصبی واسطه ای مهاری میتوانند با تقلیل نقش مهار سبب القای فعالیت صرعی شوند(86،114).
طبیعت باقی ماندن صرع پایدار به این دلیل است که تشنج طولانی باعث کاهش پیشرونده در مهار عملکرد گابا در هیپوکمپ شده و در نهایت باعث گسترش صرع پایدار میگردد(80). گاما آمینو بوتیریک اسید یک میانجی عصبی مهاری اصلی در مغز است.مهار ناشی از گابا به صورت Presenapticمیباشد.گابا پس از آزاد شدن از انتهای اعصاب مهاری به گیرنده مشخص باند میشود،این گیرندهها عبارتند از:
GABA A receptor,GABA B receptor,GABA C receptor.(80)
هر دو گیرنده گابا B وA در طناب نخاعی موش صحرایی وجود دارند.قبلا ثابت شده است که تعداد زیادی از اعصاب حسی در عقدههای ریشه عقبی نخاع موش صحرایی در قسمت سینهای و کمری حاوی گابا میباشند که احتمالا دلیل دخالت این میانجی عصبی در اعصاب حسی میباشد(120). گیرندههای گابا روی فیبرهای آوران نیز جایگاه پیش سیناپسی دارند(111). نورونهای گاباارژیک بخش زایدی از ارتباط بین نورونی را در هیپوکمپ و قشر مغز تشکیل میدهند(84).
گیرنده نوع B وابسته به پروتئینG میباشد،در حالیکه گیرندههای نوع AوC کانالهای لیگاندی یون کلر هستند که پلاریزاسیون غشاء نورون را افزایش میدهند و مستقیما عمل مینمایند.
پیکروتوکسین و بیکوکولین آنتاگونیستهای گیرنده گابا هستند که هر دو میتوانند باعث ایجاد تشنج شوند(37).همچنین گیرندههای گابا دارای نقاط اتصال با داروهایی مثل دسته بنزودیازپینها و دسته باربیتوراتها میباشند که بنزودیازپینها از طریق افزایش بازماندن کانال کلر و باربیتوراتها به وسیله افزایش زمان باز ماندن کانال کلر عمل نموده و اثرات ضد تشنج و آرام بخش اعمال میکنند(107).
شواهدی وجود دارد که گابا در فرآیندهای صرعی نقش دارد.داروهایی که تون گاباارژیک را از طریق مهارکنندههای گاباA زیاد میکنند و یا باعث بلوک یونوفورهای کلری متصل به گیرنده گاباA میباشند باعث القاء تشنج میگردند(91،101). گیرنده گابا دارای یک محل تعدیلی حساس به عنصر روی میباشد.در واقع روی یک مهار غیر رقابتی را بر عملکرد گیرنده گابا اعمال میکند(95). گیرنده گاباA کانال یونی دریچهدار لیگاندی است که توسط یونهای کلراید عمل مدیاتوری مهاری سیناپسی خود را ایفاء کرده و معمولا هایپرپلاریزاسیون نورونی در سیستم عصبی مرکزی بزرگسالان را ایجاد میکند.کاتیونهای دو ظرفیتی فعالیت کانالهای یونی دریچه دار لیگاندی را که شامل مهار گیرنده گاباA است تعدیل میکنند.کاتیون روی دو ظرفیتی در سرتاسر مغز یافت میشود و بهخصوص در نورونهای فیبرهای خزهای هیپوکمپ غلظت بیشتری دارد که در تشنج و صرع نمود پیدا میکند(60). عملکرد گاباارژیک ممکن است در بافت نئوکورتیکال انسان مصروع تغییر پیدا کند که شامل پیدایش تخلیههای خود به خودی رسپتور گابا یا امکان کاهش دادن مهار در مناطق مشخصی است.این وقایع بیشتر در ناحیه تمپورال(گیجگاهی) بیماران مبتلا به صرع لوب گیجگاهی رخ میدهد.در صرع لوب گیجگاهی،مهار گاباارژیک خود به خودی بر روی جسم سلولی نورونهای هرمی هیپوکمپ افزایش میدهد(42).
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکیده ............................................ .1
فصل اول.......................................... .2
1-1 مقدمه.......................................... 3
1-2بیان مسئله ..................................... 4
1- 3 اهمیت و ضرورت پژوهش........................... 7
1-4 اهداف پژوهش.................................... 8
1-5 فرضیات پژوهش................................... 8
1-6 متغیرهای پژوهش ................................ 9
1-7 روش پژوهش ..................................... 9
1-8 نمونه آماری ................................... 9
1-9 محدودیت های پژوهش ............................ 10
1-10تعریف واژه ها ............................... 10
فصل دوم ....................................... 12
2-1 مقدمه ........................................ 13
2-2 تاریخچه پلایومتریک ............................ 13
2-3 تعریف پلایومتریک............................... 15
2-4 مبانی نوروفیزیولوژیکی تمرینات پلایومتریک ...... 16
2-4-1 بازتاب کششی ................................ 16
2-4-2 واکنش حسی – عمقی ............................ 17
2-4-3 دوک عضلانی ................................. 18
2-4-4 اندام وتری گلژی ............................ 18
2-4-5 چرخه کشش-کوتاه شدن.......................... 18
2-5 اصول کلی تمرینات پلایومتریک ................... 19
2-6 رهنمود های اجرایی تمرینات پلایومتریک........... 19
2-7 ویژگی های مکانیکی حرکات پلایومتریک ............ 21
2-8 مزایای تمرین پلایومتریک ....................... 21
2-9 معایب تمرین پلایومتریک......................... 22
2-10 سازگاری بدن نسبت به تمرینات پلایومتریک........ 23
2-11 ملاحظات حاکم بر تمرینات پلایومتریک............. 23
2-12 تاریخچه تمرینات سرعتی ....................... 24
2-13 تعریف تمرینات سرعتی ......................... 24
2-14 مبانی نوروفیزیولوژیکی تمرینات سرعتی ......... 25
2-15ملاحظات حاکم بر تمرینات سرعتی ................. 25
2-16 قدرت عضلانی و اهمیت آن ....................... 25
2-16-1 چگونگی افزایش قدرت وحفظ آن.................. 26
2-16-2 انواع قدرت.................................. 27
2-17 عوامل موثر بر قدرت .......................... 28
2-18 انواع انقباض های عضلانی....................... 30
2-19 سرعت و اهمیت آن ............................. 31
2-20 ویژگی های سرعت .............................. 32
2-21 عوامل موثر بر سرعت........................... 32
2-22 توان و اهمیت آن.............................. 33
2-23 عوامل موثر بر توان .......................... 33
2-24 چابکی و اهمیت آن ............................ 35
2- 25 ویژگی های چابکی............................. 35
2-26 تقسیم بندی چابکی ............................ 36
2-27 عوامل موثر بر چابکی ......................... 36
2-28 مروری بر پژوهش های پیشین..................... 37
1-2-28 پژوهش های داخلی............................. 37
2-2-28 پژوهش های خارجی............................. 40
2-29 جمع بندی پژوهش .............................. 46
فصل سوم ........................................ 47
3-1 مقدمه......................................... 48
3-2 جامعه آماری .................................. 48
3-3 نمونه آماری و روش نمونه گیری.................. 48
3-4 روش اندازه گیری و ویژگی های بدنی و آزمون های عملی 49
3-4-1 وسایل و لوازم مورد استفاده در پژوهش......... 49
3-4-2 اندازه گیری قد و وزن........................ 50
3-4-3 اندازه گیری قدرت............................ 50
3-4-4 اندازه گیری سرعت............................ 51
3-4-5 اندازه گیری توان............................ 51
3-4-6 اندازه گیری چابکی........................... 52
3-5 پروتکل تمرینات ترکیبی......................... 53
3-6 روش تجزیه و تحلیل اطلاعات...................... 65
فصل چهارم....................................... 66
4-1 مقدمه......................................... 67
4-2 بررسی نرمال بودن متغیرها...................... 67
4-3 آمار توصیفی متغیرهای جمعیت شناختی............. 68
4-4 آزمون فرضیه های پژوهش......................... 69
4-4-1 فرضیه اول................................... 69
4-4-2 فرضیه دوم................................... 71
4-4-3 فرضیه سوم .................................. 72
4-4-4 فرضیه چهارم................................. 74
فصل پنجم........................................ 76
5-1 مقدمه ........................................ 77
5-2 خلاصه پژوهش.................................... 77
5-3 بحث وبررسی.................................... 78
5-3-1 تاثیر یک دوره تمرین ترکیبی بر قدرت.......... 78
5-3-2 تاثیر یک دوره تمرین ترکیبی بر سرعت.......... 80
5-3-3 تاثیر یک دوره تمرین ترکیبی بر توان.......... 81
5-3-4 تاثیر یک دوره تمرین ترکیبی بر چابکی......... 85
5-4 جمع بندی...................................... 86
5-5 پیشنهادات..................................... 87
5-5-1 پیشنهادات کاربردی........................... 87
5-5-2 پیشنهادات کاربردی........................... 87
منابع............................................. 88
پیوست............................................. 97
چکیده انگلیسی..................................... 98
فهرست جداول
عنوان صفحه
2-1 خلاصه پژوهش های داخلی.......................... 43
2-2 خلاصه پژوهش های خارجی.......................... 44
3-2 پروتکل تمرینات ترکیبی (پلایومتریک-سرعتی)....... 54
4-1 نتایج آزمون کولموگراف –اسمیرنوف.............. 68
4-2 آمار توصیفی متغیر های جمعیت شناختی............ 68
4-3 آمار توصیفی گروه تجربی و کنترل، پیش و پس آزمون در متغیر 69
4-4 آزمون t همبسته برای مقایسه قدرت در پیش و پس آزمون 69
4-5 آزمون t مستقل برای مقایسه قدرت در دو گروه تجربی و شاهد 70
4-6 آزمون t همبسته برای مقایسه سرعت در پیش و پس آزمون 71
4-7 آزمون t مستقل برای مقایسه سرعت در دو گروه تجربی و شاهد 71
4-8 آزمون t همبسته برای مقایسه توان در پیش و پس آزمون 72
4-9 آزمون t مستقل برای مقایسه توان در دو گروه تجربی و شاهد 73
4-10 آزمون t همبسته برای مقایسه چابکی در پیش و پس آزمون 74
4-11 آزمون t مستقل برای مقایسه چابکی در دو گروه تجربی و شاهد 74
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
4-1 مقایسه قدرت پیش و پس آزمون گروه تجربی و شاهد.. 70
4-2 مقایسه سرعت پیش و پس آزمون گروه تجربی و شاهد.. 72
4-3 مقایسه توان پیش و پس آزمون گروه تجربی و شاهد.. 73
4-4 مقایسه چابکی پیش و پس آزمون گروه تجربی و شاهد. 75
تاثیر یک دوره برنامه تمرین ترکیبی بر قدرت، سرعت، توان و چابکی پسران کاراته کا
چکیده
هدف از پژوهش حاضر بررسی تاثیر 6 هفته تمرین ترکیبی (پلایومتریک – سرعتی) بر قدرت، سرعت، توان و چابکی پسران کاراته کا بود. بدین منظور، 36 نفر از پسران رشته کاراته (سن: 35/1 ± 16 سال ، وزن: 09/12 ± 61 کیلوگرم و قد: 01/8 ± 168 سانتیمتر) به عنوان آزمودنی در پژوهش حاضر انتخاب شدند. همه آزمودنیها به طور تصادفی به دو گروه تجربی و شاهد تقسیم شدند. گروه شاهد در این مدت فقط به تمرینات عادی کاراته پرداختند. اما گروه تجربی تمرینات عادی کاراته را همراه با تمرینات ترکیبی (شامل پرش ها، لی لی کردن ها و دویدن های سرعتی) به مدت 6 هفته و هر هفته 3 جلسه با زمان تعیین شده 30 تا 45 دقیقه انجام دادند. قدرت، سرعت، توان انفجاری و چابکی با استفاده از آزمون های پرس پا، دوی 45 متر سرعت، پرش سارجنت و تست ایلینوی، قبل و بعد از اتمام دوره تمرینی اندازه گیری شد.. از آزمون های t همبسته و مستقل در سطح معنی داری 05/0 جهت تجزیه و تحلیل داده ها استفاده شد. نتایج مطالعه حاضر نشان داد که قدرت، توان و چابکی بازیکنان کاراته پس از 6 هفته تمرین ترکیبی افزایش معنی داری داشته است. همچنین تفاوت معنی داری بین دو گروه تجربی و شاهد مشاهده شد. بر اساس نتایج مطالعه حاضر، ورزشکاران رشته کاراته می توانند به منظور افزایش قدرت، توان و چابکی از تمرینات ترکیبی (پلایومتریک – سرعتی) استفاده کنند.
کلید واژه ها : تمرینات ترکیبی، پلایومتریک- سرعتی، قدرت،توان، چابکی.
فصل اول
کلیّات تحقیق |
1-1. مقدمه
در جهان امروز کارشناسان ورزش به دنبال استفاده از یافته های علمی برای آماده ساختن هر چه بیشتر ورزشکاران حرفه ای در رقابت های ملی، جهانی و المپیک هستند از این رو به نظر می رسد. بهره برداری از بهترین روش های تمرینی مناسب از مهمترین اصولی است که رعایت آن از سوی مربیان مجرب وآگاه در ورزش قهرمانی و حرفه ای اجتناب ناپذیر است(41).
کاراته یک ورزش رزمی جهت بشاش کردن وارائه دهنده ی یک تصویر از تمرین ذهنی می باشد که نیاز به آمادگی جسمانی بالا دارد (45). آمادگی جسمانی نیز مجموعه ای از ویژیگی های ذاتی و اکتسابی است که توانایی فعالیت بدنی را تعیین می کند. تمرین و آمادگی نیز موجب توسعه همه جانبه استقامت، قدرت، سرعت، انعطاف پذیری و هماهنگی می شود (75). عموما برای گسترش اجزای خاص آمادگی جسمانی می توان فعالیت های ورزشی را به روشی منظم و سازمان یافته اجرا کرد که این جلسات ورزشی باید تحریک لازم را برای گسترش اجزای آمادگی جسمانی تامین کند و باید شرایطی را به وجود آورد که وقتی بدن در معرض آنها قرار می گیرد توسعه یابد(73). هر فرد باارتقائ سطح دانش و شناخت بدن خود به همراه تمرینات، چابکی، سرعت و روش های برگشت به حالت اولیه که کلید موفقیت است را بدست می آورد(11).
یکی از روش هایی که امروزه جایگاه مناسبی در بین ورزشکاران پیدا کرده است تمرین های پلایومتریک است. این تمرینات به منظور ترکیب سرعت و قدرت در اجرای حرکات ورزشی طراحی شده است و ماهیتا از توان بالقوه ی زیادی برخوردار است و در صورتی که به روش علمی استفاده شود ورزشکاران را قادر می سازد بتوانند حرکت و مهارت را با سرعت بیشتری انجام دهند (114). در تمرین های پلایومتریک سعی می شود قبل از مرحله انقباض برون گرا که موجب طویل شدن عضله می شود تواتر پیام های صادره از سوی دوک عضلانی برای اعمال کشش از طریق انقباض و در نتیجه ی انقباض، بازتاب عضله بیشتر شود (10). روش دیگری که در تمرینات اهمیت دارد و شدت تحریکها یا عامل هایی که مغز و بدن را برای توسعه هر چه بیشتر سرعتی شدن تحریک می کند تمرینات سرعتی است، شرط اول در تمرینات سرعتی استفاده و برخورداری از تکنیک خوب است. تمرینات سرعتی موقعی بیشترین کارایی را دارد که ورزشکار یک روز بعد از تمرینات سرعتی به استراحت بپردازد یا تمریناتی با شدت کمتر را اجرا کند (9).
1-2. بیان مسئله
کاراته یک نوع مبارزه ژاپنی است که در آن از دست و پا برای وارد کردن ضربات پر قدرت مشت و لگد استفاده می شود، کلمه کاراته به معنی دست خالی می باشد وفردی که تمرینات کاراته را انجام می دهد کاراته کا نامیده می شود، آزمودنی های این پژوهش کاراته کاران سبک شوتوکان می باشند که در این سبک قدرت پا با توجه به محل ضربه بالاترین مقدار قدرت را تولید می کند (45). این رشته به آمادگی جسمانی زیادی نیاز دارد وبه سطوح بیشینه قدرت، سرعت، توان و چابکی وابسته می باشد اجرای مهارتهای انفجاری مانند پریدن، جابه جایی، چرخش و واکنش های سریع وناگهانی از اهمیت ویژه ای بر خوردار می باشد طبق تحقیقات اولر[1] (1991)به طور تقریبی 5/1تا 2 میلیون نفر از امریکائیها در این رشته ورزشی فعالیت می کنند، جیف و مینکوف[2] (1998) گفته اند که 20درصد از این افراد را کودکان تشکیل می دهند(105).
آمادگی جسمانی، حاصل از تمرینات ورزشی است و تمرینات ورزشی، ضرورتی برای تندرستی عموم مردم است. با این وجود، آمادگی جسمانی فراتر از فراورده های تمرین است، ضمن اینکه تمرین به منظور حفظ و نگهداری آمادگی جسمانی لازم است ولی تمرین فقط متضمن فعالیت جسمانی نیست.تغذیه مناسب، استراحت کافی، ارزیابی سلامتی و عادات بهداشتی خوب همگی مکمل آمادگی جسمانی است(50). ورزشکارانی که از آمادگی جسمانی و حرکتی مناسب برخوردار نباشند نمی توانند تکنیک و تاکتیک مورد نظر مربی را به خوبی اجرا کنند، احتمالاّ تمرینات پلایومتریک بر عوامل حرکتی و جسمانی موثر است(2). مسئله مهم دیگر در ارتباط با تاثیرات هر کدام از شیوه های تمرینی بر عوامل آمادگی جسمانی وحرکتی افراد است ، هر یک از این تمرین ها می تواند به نوعی بر توان انفجاری و سرعت افراد اثر گذار باشد(3). توان و سرعت اساس اجرای خوب در بسیاری ورزش هاست و عوامل مختلفی مانند تمرین و نوع تمرین بر این عوامل تاثیر دارد(43). در بین روش های مختلف تمرینی، یکی از موثرترین آنها، به ویژه در ارتباط با توسعه قدرت، سرعت ودر نهایت توان ورزشکاران تمریناتی به نام پلایومتریک است(41). تمرینات پلایومتریک متشکل از تکنیک های ورزشی از رشته ورزشی می باشد که سبب افزیش میزان استحکام و تحریک پذیری می شود. محققان به این نتیجه دست یافتند که تمرینات در دوره زمانی مشخص سبب افزایش پرش طولی، سرعت، استحکام پاها، قدرت عضلات، افزایش میزان آگاهی حرفه ای، در انجام حرکات می گردد همچنین باعث افزایش میزان چالاکی شده (88،54،92،36،23). از طرفی دیگر نیز باعث کاهش صدمات در ورزشکاران می گردد، این تمرینات به عنوان یک روش نوین برای پیشرفت و موفقیت در عملکرد ورزشکاران می باشد(23). تمرینات پلایومتریک[3] در اواخر دهه 1980 میلادی برای بالا بردن توانایی پرش و توان اندام تحتانی رواج پیدا کرد(33). که شکاف بین تمرینات سرعتی و قدرتی و همچنین برای تسهیل در فراخوانی واحدهای حرکتی می باشد(33،53). پلایومتریک مشتق از دو کلمه(پلایو)به معنای گسترده تر، وسیع تر و (متریک) به معنای اندازه گیری شده است(114). واژه پلایومتریکشاید واژه ی نسبتاّ تازه ای باشد اما ماهیت آن پدیده ی جدیدی نیست، ریشه این تمرینات به اروپای شرقی بر می گردد که در آنجا به عنوان تمرینات پرشی از آن نام برده می شود. واژه پلایومتریک توسط مربی ورزشی آمریکایی به نام فردویلت[4] ابداع شد(32،25،74). در واقع تمرینات پلایومتریک به توسعه کل سیستم عصبی-عضلانی کمک می کند(36). و مجموعه ای از حرکات سریع و نیرومند است که شامل یک انقباض برون گرا و بلافاصله انقباض درون گرای قوی می باشد(36،42،2،13،65). تمرینات پلایومتریک برنامه های تمرینی ویژه ای برای ارتقاء توان انفجاری می باشد همچنین این نوع تمرینات، قدرت، نیروی انفجاری و سرعت را گسترش می دهد (74،25). برخی از متخصصان طب ورزشی و فیزیوتراپیست ها و مربیان بر این باورند که تمرینات پلایومتریک اصولا آسیب رسان هستند زیرا در این نوع تمرینات شدت کار بالا است و عضلات ومفاصل در معرض آسیب قرار می گیرند. ضرب دیدگی پاشنه پا، صدمات مینیسک زانو، تاندون، کشکک، فشردگی ستون مهره ها و انواع ترک های استخوانی از جمله آسیب هایی هستند که اگر فرد آمادگی مطلوبی نداشته باشد آن را تهدید می کند(36).
[1]- Euler
[3]- plyometric
[4]- Fred Wilt
فهرست مطالب
عنوان |
صفحه |
چکیده..................................................................................................................................................................... |
1 |
فصل اول: معرفی پژوهش |
|
عنوان پژوهش....................................................................................................................................................... |
4 |
زمینه پژوهش (بیان مساله)............................................................................................................................... |
4 |
اهداف طرح............................................................................................................................................................ |
12 |
هدف کلی............................................................................................................................................................. |
12 |
اهداف اختصاصی.................................................................................................................................................. |
12 |
هدف فرعی............................................................................................................................................................ |
12 |
سوالات مطرح....................................................................................................................................................... |
13 |
تعریف واژه ها........................................................................................................................................................ |
13 |
خانواده.................................................................................................................................................................... |
13 |
زوجین..................................................................................................................................................................... |
14 |
سرطان.................................................................................................................................................................... |
14 |
عملکرد خانواده..................................................................................................................................................... |
15 |
درک........................................................................................................................................................................ |
15 |
محدودیت های پژوهشی..................................................................................................................................... |
16 |
فصل دوم: دانستنی های موجود در پژوهش |
|
مفاهیم نظری......................................................................................................................................................... |
18 |
سرطان چیست؟.................................................................................................................................................... |
18 |
علت شناسی.......................................................................................................................................................... |
19 |
ویروس ها و باکتری ها....................................................................................................................................... |
19 |
عوامل فیزیکی....................................................................................................................................................... |
19 |
عوامل شیمیایی..................................................................................................................................................... |
19 |
عوامل ژنتیکی و خانوادگی................................................................................................................................ |
20 |
عوامل غذایی........................................................................................................................................................ |
20 |
عوامل هورمونی................................................................................................................................................... |
20 |
اپیدمیولوژی.......................................................................................................................................................... |
21 |
تاثیر سرطان بر فرد............................................................................................................................................. |
23 |
تاثیر سرطان بر خانواده...................................................................................................................................... |
23 |
منابع اجتماعی...................................................................................................................................................... |
25 |
منابع فرهنگی....................................................................................................................................................... |
25 |
منابع مذهبی......................................................................................................................................................... |
25 |
منابع تحصیلی....................................................................................................................................................... |
25 |
منابع پزشکی.......................................................................................................................................................... |
25 |
تاثیر سرطان بر روابط زوجین............................................................................................................................ |
25 |
تاثیر سرطان والدین بر کودکان......................................................................................................................... |
27 |
مفهوم خانواده و اهمیت آن............................................................................................................................... |
29 |
چرا هنگام برنامه ریزی برای ارائه مراقبت بهداشتی کار با خانواده حیاتی است؟.................................. |
31 |
عملکرد خانواده.................................................................................................................................................... |
33 |
حل مساله............................................................................................................................................................... |
35 |
ارتباطات ................................................................................................................................................................ |
35 |
نقش ها.................................................................................................................................................................... |
37 |
پاسخگویی عاطفی................................................................................................................................................ |
38 |
آمیزش عاطفی....................................................................................................................................................... |
38 |
کنترل رفتار............................................................................................................................................................ |
39 |
عملکرد مطلوب خانواده...................................................................................................................................... |
41 |
نظریه سیستم ها و کاربرد آن در بررسی خانواده......................................................................................... |
43 |
نظریه سیستم های خانواده............................................................................................................................... |
46 |
الگوی مک مستر برای خانواده.......................................................................................................................... |
48 |
مدل سایکودینامیک فردی................................................................................................................................ |
50 |
نظریه تعاملی......................................................................................................................................................... |
51 |
پرستاری بهداشت جامعه.................................................................................................................................... |
53 |
ارکان پرستاری بهداشت جامعه........................................................................................................................ |
54 |
پرستاری بهداشت خانواده.................................................................................................................................. |
55 |
مرور بر متون....................................................................................................................................................... |
56 |
فصل سوم: روش پژوهش |
|
روش پژوهش....................................................................................................................................................... |
68 |
جامعه پژوهشی.................................................................................................................................................... |
68 |
مشخصات واحدهای مورد پژوهش................................................................................................................... |
69 |
روش نمونه گیری................................................................................................................................................. |
70 |
حجم نمونه و نحوه تعیین آن............................................................................................................................. |
71 |
محیط پژوهش...................................................................................................................................................... |
71 |
ابزار جمع آوری داده ها...................................................................................................................................... |
71 |
اعتبار...................................................................................................................................................................... |
74 |
روایی...................................................................................................................................................................... |
76
|
روش اجرا............................................................................................................................................................... |
76 |
ملاحظات اخلاقی................................................................................................................................................. |
77 |
فصل چهارم: یافته های پژوهش (به فهرست جداول مراجعه شود) |
|
فصل پنجم: تفسیر یافته ها |
|
بحث و تفسیر یافته ها........................................................................................................................................ |
97 |
نتیجه گیری کلی................................................................................................................................................ |
109 |
محدودیت های پژوهش...................................................................................................................................... |
110 |
کاربرد یافته های پژوهشی................................................................................................................................. |
111 |
پیشنهادات برای پژوهش های بعدی................................................................................................................ |
112 |
منابع........................................................................................................................................................................ |
114 |
فهرست جداول
عنوان |
صفحه |
جدول 1-1: برخی مشخصات فردی-اجتماعی و وابسته به بیماری در بیماران شرکت کننده در مطالعه |
82 |
جدول 1-2: برخی مشخصات فردی-اجتماعی و وابسته به بیماری در بیماران شرکت کننده در مطالعه |
83 |
جدول 2-1: برخی مشخصات فردی-اجتماعی و وابسته به بیماری در همسران بیماران شرکت کننده در مطالعه |
84 |
جدول 2-2: برخی مشخصات فردی-اجتماعی و وابسته به بیماری در همسران بیماران شرکت کننده در مطالعه |
85 |
جدول 3: مقایسه نمرات کسب شده بیماران مبتلابه سرطان وهمسران سالم آنها در بعد حل مساله |
86 |
جدول 4: مقایسه نمرات کسب شده بیماران مبتلا به سرطان و همسران سالم آنها در بعد کنترل رفتار |
87 |
جدول 5: مقایسه نمرات کسب شده بیماران مبتلا به سرطان و همسران سالم آنها در بعد ارتباطات |
88 |
جدول 6: مقایسه نمرات کسب شده بیماران مبتلا به سرطان و همسران سالم آنها در بعد نقشها |
89 |
جدول 7: مقایسه نمرات کسب شده بیماران مبتلا به سرطان و همسران سالم آنها در بعد پاسخگویی عاطفی |
90 |
جدول 8: مقایسه نمرات کسب شده بیماران مبتلا به سرطان و همسران سالم آنها در بعد آمیزش عاطفی |
91 |
جدول 9: مقایسه نمرات کسب شده بیماران مبتلا به سرطان و همسران سالم آنها در بعد عملکرد کلی |
92 |
جدول10: بررسی ارتباط برخی مشخصات بیماران مبتلا به سرطان با گزارش آنها از عملکرد خانوادگی در بعد عملکرد کلی |
93 |
جدول 11: بررسی ارتباط برخی مشخصات همسران بیماران مبتلا به سرطان با گزارش آنها از عملکرد خانوادگی در بعد عملکرد کلی |
95 |
پیوست ها
پیوست 1- تاییدیه ریاست محترم دانشکده جهت اجرای پژوهش
پیوست 2- پرسشنامه
پیوست 3- چکیده انگلیسی
پیوست 4-مقالات چاپ شده منتج از پایان نامه
چکیده
عنوان:
"درک زوجین از عملکرد خانواده هنگام و قوع سرطان در یکی از آنها ، تبریز،1391"
مقدمه: بیماری سرطان میتواند عملکرد خانوادگی بیماران را تحت تاثیر قرار دهد. اجرای برنامههای حمایتی به این بیماران نیازمند شناسایی ابعادی از زندگی خانوادگی است که بعد از ابتلاء به سرطان مختل شده باشند. بنابراین، بررسی حاضر به منظور درک دیدگاه افراد مبتلا به سرطان و همسران آنها از عملکرد خانوادگی بعد از ابتلا به سرطان انجام شد.
روش کار: در این مطالعه توصیفی – همبستگی 101 زوج مبتلا به سرطان در بخشهای بستری و درمانگاه بیمارستان شهید قاضی طباطبایی تبریز شرکت نمودند. جهت جمعآوری دادهها از پرسشنامه سنجش عملکرد خانواده استفاده شد که عملکرد خانوادهها را در ابعاد حل مساله، ارتباطات، نقشها، همراهی عاطفی، آمیزش عاطفی، کنترل رفتار و عملکرد کلی مورد بررسی قرار میدهد. برخی مشخصات بیماران نیز با چک لیست بررسی شد.
نتایج: تمامی زوجین شرکت کننده در این مطالعه عملکرد خانوادگی خود را در همه ابعاد نسبتاً مناسب گزارش نمودند. بین دیدگاه بیماران در مورد عملکرد کلی خانوادگی و سن ازدواج (02/0= , p 20/0=r ) و سن بزرگترین فرزند (01/0= , p 21/0=r ) ارتباط آماری معنیداری وجود داشت اما چنین ارتباطی در مورد نحوه زندگی، شغل، سن، سطح تحصیلات، تعداد فرزندان، مدت زمان سپری شده از آگاهی از تشخیص بیماری مشاهده نشد.
نتیجهگیری: هر چندعملکرد خانوادگی بیماران مبتلا به سرطان نسبتاً مناسب است، اما نباید از توجه بیشتر به خدمات مشاورهای برای خانواده و اعضای خانواده آنها غفلت نمود. زیرا خانواده منبع اولیه مراقبت و حمایت در بیماران مبتلا به سرطان می باشد. بطور کلی، لزوم در نظر گرفتن کل واحد خانواده به عنوان مددجو از ضروریات ارائه مراقبت های پرستاری و حمایتی خانواده محور از بیماران مبتلا به سرطان می باشد.
کلمات کلیدی: سرطان، عملکرد خانوادگی، پرسشنامه سنجش عملکرد خانواده
این فصل در رابطه با زمینه پژوهش تدوین شده است. زمینه پژوهش شامل عنوان پژوهش، معرفی مسئله، تعریف واژه ها، اهداف پژوهش، فرضیات و پیش فرض ها می باشد.
عنوان پژوهش : درک زوجین از عملکرد خانواده هنگام و قوع سرطان در یکی از آنها در شهر تبریز،.1391
زمینه پژوهش (بیان مساله):
سرطان به عنوان یک واقعیت تلخ و عامل تنش زای مهم (1) عارضه ای است که مسیر زندگی فرد را تغییر می دهد و باعث افزایش آسیب پذیری و افت کیفیت زندگی افراد شده، عملکردهای روزانه، فعالیت های اجتماعی و توانایی فرد برای انجام نقش های معمول را تغییر می دهد(2). در دنیای امروز، یکی از دلایل رایج ابتلاء و مرگ و میر، ناشی از بیماری ها سرطان است(3). طبق پیش بینی سازمان جهانی بهداشت، تعداد مرگ ناشی از سرطان در جهان، از سال 2007 تا سال 2030، 45%، افزایش خواهد داشت (از 9/7 میلیون به 5/11میلیون مرگ). بیش از نیمی از موارد سرطان در کشورهای در حال توسعه به وقوع می پیوندد. همچنین، در اکثر کشورهای در حال توسعه، سرطان دومین علت مرگ بعد از بیماری های قلبی- عروقی است(4).
درکشور ایران نیز، به عنوان یک کشور در حال توسعه، سرطان سومین علت مرگ پس از بیماری های قلبی و تصادفات جاده ای است. طبق نتایج مطالعه موسوی در سال 2006، آمار سالیانه وقوع سرطان در بین زنان و مردان ایرانی، به ترتیب، 98 و110 نفر به ازای هر 100000 نفر می باشد(5). اگر چه از نظر پزشکی سرطان برای یک فرد اتفاق میافتد، اما اعضای خانواده در مشکلات روانی و اجتماعی بیماری سهیم هستند. تشخیص سرطان یک تغییر وضعیت عمده در زندگی خانواده ایجاد می کند که Rolland از آن به عنوان" مهمان ناخوانده" یاد می کند که باید توسط خانواده یا زوجین پذیرفته شود. در هر مرحله از بیماری، خانواده با چالشهایی روبرو است که تهدید کننده روابط پایدارو کیفیت زندگی آنها است(6).
بطور گسترده پذیرفته شده است که مبارزه با سرطان یک امر خانوادگی است. نه تنها بیمار، بلکه هرکسی که او را دوست دارد نیز با عواقب ناشی از بیماری و درمان مواجه می شود، که این عواقب ممکن است شامل اختلال در زندگی روزمره، اضطراب، نگرانی ها در مورد عود سرطان، ترس از دست دادن و مرگ باشد(7). هنگام رویارویی خانواده با یک عامل استرس زا خانواده در ابتدا منابع خود را برای حل مشکل بسیج می کند. وقتی که تلاش برای حل مشکل با شکست مواجه می شود، خانواده دچار بحران می شود. وقتی منابع خانواده کافی نباشد یا به اتمام رسیده باشد، عملکرد خانواده رو به زوال میگذارد و علائم آشفتگی در خانواده مانند مشکلات والدی و تعارض در بین افراد اتفاق می افتد. همچنین، زمانیکه خانواده هیچ کمکی از خارج از سیستم دریافت نکند، نتیجه به شکل سطوح پایین تر عملکرد خانواده و یا شاید جدایی و از دست دادن یک عضو ظاهر شود(8). تجربه زندگی پر از استرس، افراد را مستعد آسیب پذیری می کند. خانواده های آسیب پذیر، مانند خانواده هایی با یک عضو بیمار، احتمال بیشتری برای ایجاد مشکلات بهداشتی در نتیجه مواجهه با خطر و یا پیامد های وخیم تری در نتیجه مشکلات بهداشتی دارند(9).
همانگونه که ذکر شد، خانواده های دارای یک عضو با بیماری شدید که خانواده را دچار استرس می کند، جزء خانواده های آسیب پذیر محسوب می شوند و بنابراین، به عنوان گروه هدف برای پرستاران بهداشت جامعه محسوب می شوند. یکی از اصلی ترین رویکردهای کار با خانواده های آسیب پذیر در پرستاری بهداشت جامعه، رویکرد خانواده به عنوان مددجو است. در این رویکرد، تمرکز اولیه بر خانواده و ثانویه بر افراد استدر این رویکرد تمرکز بر این است که وقتی اعضای خانواده یک مشکل بهداشتی را تجربه می کنند، خانواده به عنوان کل، چه واکنشی از خود نشان می دهد(10). در واحد خانواده هر عملکرد معیوب ( بیماری، جدایی و ...) که یک عضو را درگیر می کند، از طرق مختلف اعضای دیگر و همچنین، واحد خانواده به عنوان یک کل را تحت تاثیر خود قرار می دهد که اکثراً " اثر موجی" نامیده می شود.همچنین رابطه متقابل قوی بین خانواده و وضعیت بهداشتی آن وجود دارد. از این رو، در هر شکل از مراقبت از مرحله ارتقاء بهداشت تا نوتوانی، نقش خانواده بسیار تعیین کننده است(8).
منظور از عملکرد خانواده، توانایی خانواده در هماهنگی با تغییرات ایجاد شده در طول حیات، حل تعارضات، همبستگی بین اعضا، اجرای مقررات حاکم بر این نهاد، با هدف حفظ کل سیستم خانواده می باشد(3). بررسی عملکرد خانواده نشان می دهد خانواده تا چه حد به عنوان یک واحد کار می کند و همچنین، میزان توانایی خانواده برای سازگاری و قضاوت در موقعیت های مختلف را می سنجد(11).لازمه ارزیابی خانواده ها، داشتن یک الگوی نظری در مورد چگونگی عملکرد آنها می باشد. یکی از مفیدترین الگوها برای بررسی خانواده، الگوی مک مستر در مورد کارکرد خانواده می باشد و در سال 1960 توسطEptein[1] و Lawrence [2]طراحی شد(12). گرچه این الگو تمامی ابعاد عملکرد خانواده را پوشش نمی دهد، اما ابعاد مهمی را که اغلب نمود بالینی پیدا می کند مد نظر قرار میدهد(13). این الگو شش جنبه از عملکرد خانواده را مد نظر قرار می دهد: 1- حل مساله 2- ارتباطات 3- نقشها 4- پاسخگویی عاطفی 5-آمیزش عاطفی 6- کنترل رفتار.
الگوی مک مستر با عملکرد جاری خانواده سروکار دارد نه با مرحله تکاملی خانواده یا رشد قبلی آن.این الگو وظایف خانواده ها را به سه قسمت تقسیم میکند. وظایف پایه مانند تامین خوراک، امنیت، مراقبت بهداشتی برای اعضای خود. وظایف تحولی مانند مراقبت از نوزاد و توجه به نوجوان خانواده، وظایف بحرانی که شامل مهارت های خانواده در هنگام بروز بحران ها و وقایع غیر منتظره مانند بیماری شدید یک عضو خانواده می باشد(12).
نکته مهم این است که چرا کار کردن با خانواده بیماران مبتلا به سرطان تا این اندازه مهم است؟ Northouse(2010)، در یک مطالعه متاآنالیز که بر روی خانواده های بیماران سرطانی در آمریکا انجام داده است، چهار دلیل برای لزوم کار با خانواده در بیماران سرطانی را ذکر کرده است:1- هنگامی که یک عضو مبتلا به سرطان است، اعضای خانواده وی بطور قابل ملاحظه ای تحت استرس قرار می گیرند.2- اعضای خانواده غالباً در مورد افکار و احساساتشان راجع به سرطان با همدیگر صحبت نمی کنند.3- خانواده ها سعی می کنند تا با تاثیرسرطان و تنش در خانواده که عمدتاً به علت سرطان بوجود آمده است، سازگار شوند.4- اعضای خانواده تلاش می کنند تا عملکرد اصلی خود را حفظ کنند (14).
خانواده به عنوان اولین منبع حمایتی و مراقبتی برای عضو مبتلاء به بیماری محسوب می شود و نگرشی که خانواده به سرطان و عوارض ناشی از آن دارد در امر مراقبت از بیمار تاثیر بسزایی دارد(15). بسته به اینکه نقش فرد مبتلا در ساختار خانواده چه بوده است، تاثیر سرطان بر عملکرد خانواده متفاوت خواهد بود(14). مهمترین نقشی که در رو یارویی با خانواده باید بررسی شود نقش والدی است(16). تشخیص سرطان در والدین باعث تغییردررفتار والدی، عملکرد جسمی و روانی و همچنین، عملکرد خانواده می شود(1).
هنگامی که والدین بیمار هستند، کیفیت مراقبت های پزشکی شامل توجه به نقش بیمار به عنوان یک والد و نیاز کودکان آنها می باشد(17). ابتلاء مادر به سرطان می تواند به عنوان یک استرسور برای کودک عمل کند(18).
نتایج مطالعه Schmitt[3]نشان داد که اختلال در عملکرد خانواده ها با والدین مبتلا به سرطان وجود دارد، مهمترین علت آن افسردگی والدین در زمینه سرطان می باشد که به نوبه خود تاثیر منفی بر بهداشت روانی کودکان خواهد گذاشت، خصوصاً اگر یک ریسک فاکتور دیگر مانند درآمد کم در خانواده وجود داشته باشد. والدین بیمار توانایی کمتری برای مراقبت از اعضای خانواده دارند و در نتیجه کودکان مجبورند وظایف و نقشهای جدیدی را به دوش بکشند و چنین کودکانی ممکن است در بزرگسالی دچار تزلزل شخصیت شوند(19). همچنین، در پژوهش منتصری (2008) بر روی کودکان با والدین مبتلا به سرطان نتایج نشان داده اند که بروز بیماری های مزمن از جمله سرطان در والدین با ایجاد عوارضی در افراد خانواده و به خصوص کودکان همراه است(1). تاثیر تشخیص سرطان والدین برکودکان متفاوت است و علت آن نه تنها به علت تفاوت در سن کودکان، بلکه همچنین، به دلیل نوع سرطان و میزان امید والدین به بقاء طولانی مدت پس از سرطان می تواند باشد(20). همچنین، پیچیدگی های درمان نیز می تواند کیفیت زندگی کودکان والدین دچار سرطان را تحت تاثیر قرار دهد(21). نتایج مطالعه صورت گرفته درآمریکا بر روی روابط زن و شوهر هنگام بروز سرطان در یکی از آنها نشان داده است که هنگامی که یکی از زوجین مبتلا به سرطان می شود، همسر وی نیز به اندازه او دچار تنش می شود. وقتی مردان خانواده بیمار می شوند، همسرانشان نسبت به زمانی که خود دچار بیماری هستند، بیشتر تحت استرس قرار می گیرند، زیرا زنان اغلب تمایل دارند که بار مراقبت را به تنهایی ویا بدون کمک دیگران به دوش بکشند. به علاوه آنها باید همچنان، به انجام کارهای روزمره و مراقبت از کودکان بپردازند، میزان تنشی که زوجین دریافت می کنند به مرحله ی بیماری نیزبستگی دارد.زوجین و به خصوص شوهران، بالاترین سطح استرس را در فاز پایانی بیماری، به دلیل ترس از عود سرطان تجربه می کنند(22). با توجه به وظایف زنان و نقش های اجتماعی آنها در درون خانواده، مشخص شده است که زنان در حفظ واحد خانواده، موثرتر و فعال تر از مردان هستند(23). از طرفی،پدران خانواده ها اختلال بیشتری در نقش ها و ارتباطات نسبت به مادران دارند(22). مشکلات بهداشتی تناسلی، شامل عملکرد جنسی معیوب و باروری مختل شده نیز تنشزا هستند و حتی بعد از درمان سرطان نیز ماندگار هستند(24). فرآیند های درون خانواده ها زمانی به درستی پیش می روند که اعضا بتوانند نقش های مورد انتظار خود را ایفا کنند(8). نقش ها به الگوهای تثبیت شده رفتار بر می گردند (25). یکی از مهمترین نقشهای پرستار بهداشت جامعه در بر خورد با خانواده های دچار بحران، کمک به خانواده جهت به کار گیری توانایی ها و منابع خانواده برای مبارزه با بحران میباشد(26). توانایی خانواده برای مبارزه با بحران به منابع خانواده وابسته است که شامل منابع اجتماعی(همسر، فرزند، والدین، خواهر و برادر و...). منابع فرهنگی، منابع مذهبی، منابع آموزشی و منابع پزشکی می باشند(11). در کشور ایران با وجود اهمیت خانواده در مراقبت از بیماران مبتلا به سرطان، مطالعات پراکنده ای در مورد جنبه های مختلف خانواده صورت گرفته استوبه عملکرد خانواده بصورت غیرمستقیم اشاره شده است. یکی از این مطالعات، پژوهش فتوکیان در سال2004 است که تنها کیفیت زندگی بستگان درجه یک مبتلایان به سرطان را بررسی کرده است، نتایج این مطالعه حاکی از آن بود که کیفیت زندگی خانواده های ایرانی با عضو مبتلا به سرطان، در ابعاد روانی- اجتماعی دچار اختلال شده و انزوای اجتماعی، مشکلات مالی، اختلال در روابط شخصی و روابط جنسی با همسر مشاهده می شود (27). همچنین، مطالعه منتصری در سال 2008 که به شناسایی مشکلات جسمی و روانی و اجتماعی کودکان دارای والدین مبتلا به سرطان پرداخته است ویافته ها نشان داده اند که وجود بیماری های تهدید کننده زندگی در والدین، باعث بروز اختلال در فرآیند طبیعی خانواده و تنش در اعضای آن، خصوصاً کودکان می شود(1). هیچ مطالعه ای در ایران بطور مستقیم وجامع، عملکرد خانواده های بیماران سرطانی را مورد هدف قرار نداده است. اما مهمترین متغیری که بهداشت هر جامعه را تحت تاثیر قرار می دهد وضعیت اجتماعی، اقتصادی، محیطی، جغرافیایی، سیاسی و حمایت اجتماعی آن جامعه است(28). هنگام تلاش برای حمایت سیستم خانواده درک محیط اقتصادی که خانواده را تحت تاثیر قرار می دهد بسیار مهم است. تا جاییکه میزان در آمد از نظر تاثیر بر عملکرد خانواده در درجه اول اهمیت قرار دارد(29). همچنین، میزان حمایت در دسترس خانواده از آژانس های دولتی و غیر دولتی درهنگام وقوع بحران درجوامع مختلف متفاوت است(9). قومیت نیز بر نحوه پاسخ خانواده ها به شرایط تنشزا و حمایت از یکدیگر تاثیر می گذارد(8). نتایج مطالعه حیدری نیز حاکی از این است که نوع درمان و وضعیت اقتصادی بر کیفیت زندگی بیماران سرطانی تاثیرگذار است(28). همچنین، طبق نظر هانسون، بهداشت خانواده مرتبط با فاکتورهای مذهبی، جامعه شناختی و فرهنگی سیستم خانواده است(10). از نظر Dorkim، خانواده جزئی از یک جامعه است و شناخت آن مستلزم شناخت کل جامعه است(30). اعتقادات هر جامعه راه حل هایی را که خانواده در مقابل یک بیماری مزمن و یا تهدید کننده زندگی ارائه می کند را شکل می دهد. مثلا اعتقاد یک شخص مبتلا به سرطان به طب سوزنی، به جای درمان توصیه شده توسط پزشکان(25). از نظر Friedman، تغییرات اجتماعی تاثیر عظیمی بر زندگی خانواده دارد. روندهای اقتصادی و اعتقادی خانواده پیشرفت های تکنولوژیکی، دموگرافیکی، روند های سیاسی و فرهنگی- اجتماعی، فاکتورهای مهمی هستند که خانواده را تحت تاثیر قرار می دهند (8). پس با توجه به مطالب ذکر شده و تفاوت های جوامع مختلف، نتایج مطالعات صورت گرفته در کشورهای دیگر در مورد خانواده را نمی توان به ایران تعمیم داد زیرا هر خانواده یک راز نگفته و منحصر به فرد است(9) و مانند آیینه ای عناصر اصلی جامعه را در خود دارد و انعکاسی از نابسامانی های اجتماعی است(30). توجه به این نکته نیز ضروری است که وجود روابط و پیوندهای خانوادگی در میان ایرانیان دارای ریشه های عمیقی است. Biman معتقد است که در ایران تعهدات مربوط به رابطه صمیمانه و برابری در نهاد خانواده به بهترین وجه، تبلور و استمرار می یابد(28).
در مطالعه ای که توسط قنبری در سال 1388 در ایران با هدف تعیین اولویت های تحقیقات پرستاری سرطان انجام گرفت، مشخص شد که از نظر پرستاران سرطان، موضوع اثرات روانی و اجتماعی تشخیص سرطان بر خانواده از بین 10 اولویت تحقیقاتی با توزیع فراوانی 4/94 درصد، دارای بالاترین اولویت تحقیقاتی است. این در حالی است که تحقیقات مشابه صورت گرفته در کشورهای اروپایی و آمریکایی حاکی از نتایج متفاوتی بود. اولویت بندی موضوعات تحقیق پرستاری از بیماران سرطانی در کشورهای مختلف، می تواند بازتابی از فلسفه و سیستم مراقبت بهداشتی آن کشورها باشد. به عنوان مثال، تفاوت در اولویت تحقیق پرستاری کشورهای اروپایی و آمریکایی مربوط به تفاوت موجود در مرحله تکامل تحقیق پرستاری سرطان در این کشورها می باشد. با توجه به این نتایج، در سالهای اخیر نیاز به تعیین راهبردهای ملی و منطقه ای احساس می شود(2).
چالش های پرستار بهداشت جامعه تنها تمرکز در سطح افراد و خانواده نمی باشد، بلکه ارائه مراقبت برای جوامع نیز جزو اهداف آنان می باشد. پرستار بهداشت در هر جامعه ای باید هنگام کار با خانواده، نه فقط تفاوت در نیاز های بهداشتی خانواده های، بلکه تفاوت در منابع در دسترس خانواده های جوامع مختلف و اولویت ها و نیاز های متفاوت خانواده در جوامع مختلف را در نظر بگیرد (25).
[1] Nathan B. Eptein
[2]Lawrence M. Baldwin
[3] Flurence Schmitt
فهرست مطالب
عنوان مطالب |
شماره صفحه |
چکیده :
در این پروژه پایان نامه، رهیافت تحلیلی جدیدی برای برنامهریزی تولید انرژی الکتریکی و تعیین مقدار و مکان نگهداری ذخیره چرخان متناظر با سطح ریسک نقاط بار مشترکین بوسیله آنالیز سود/هزینه در برنامه بهینه سازی ورود و خروج اشتراکی واحدهای نیروگاهی که علاوه بر واحدهای حرارتی در بخش تولید واحدهای برق آبی تلمبه- ذخیرهای و مزارع بادی نیز حضور دارند، پیشنهاد می شود. پیشبینی سناریوهای سرعت- توان باد برای مزارع بادی و خروج های اجباری مرتبه اول واحدهای تولیدی را بعنوان عدم قطعیتهای شرایط بهره برداری شبکه بمنظور ارزیابی قابلیت اطمینان سیستم مرکب تولید و انتقال ( سطح HLII)در نظر میگیریم. فرض بر این است که ذخیره چرخان در هر دوره برنامه ریزی بهره برداری مطابق شرایط بازار اشتراکی با تسویه همزمان انرژی و رزرو توسط ظرفیت بدون بار سنکرون واحدهای تولیدی حرارتی شبکه فرآهم می شود. هزینه انرژی تامین نشده مورد انتظار نقاط بار مشترکین (EENScost) بعنوان شاخص احتمالی ارزیابی ریسک سیستم قدرت برای فرآهم آوردن تعادل میان منافع بدست آمده از خریداری ذخیره چرخان در مقابل هزینه خریداری آن در هر دوره 1 ساعته برنامهریزی بهره برداری شبکه مطابق بازار اشتراکی با تسویه همزمان انتخاب شده است. الگوریتم پیشنهادی بر روی یک شبکه 5 باسه نمونه تست می شود و در نهایت٬ کارایی و تاثیر عملکرد الگوریتم پیشنهادی توسط انجام مطالعات شبیه سازی و آنالیز حساسیت با تغییر بعضی پارامترهای مهم قابلیت اطمینان نظیر ارزش بار از دست رفته مشترکین در باسهای مختلف شبکه٬ نرخ خرابی واحدهای تولیدی، سناریوهای سرعت- توان پیشبینی باد برای مزارع بادی و غیره ... مطابق شرایط بازار اشتراکی روز آینده اثبات می شود
فصل اول
کلیات
1-1- مقدمه
در سالهای اخیر، بواسطه افزایش نگرانیها در رابطه با گرمایش کره زمین و فراخوان کربن زدایی منابع تولید انرژی الکتریکی، علاقه تجاری به حضور و توسعه ظرفیت نیروگاههای برق آبی تلمبه ذخیرهای در شبکه افزایش یافته است. برایذخیرهانرژی،آبتوسط پمپهاازمخزنپایینبهبالاپمپمیشودوبرایاستفادهاز آن،واحد مانندیکنیروگاهآبیانرژیراازطریقتوربینهای آبیبهمخزنپایینمی فرستد. اینواحدهایتلمبهذخیرهایمیتوانندبهصورتمجزادر بازار فروش انرژی یا رزروشرکتکنند یاتوسطیکشرکتکهدارای نیروگاه هایبادییامتعارفویاهردوهستندبهصورت یکپارچهعملکنند. با حضور واحدهای آبی تلمبه ذخیرهای در شبکه، برنامه بهینهسازی Unit Commitment متناظر با شرایط بازار اشتراکی انرژی تغییراتی را در تابع هدف و محدودیتهای فنی به خود میبیند که باید به لحاظ فنی شرایط جدید مدلسازی شود. برای حل این مسئله تحت شرایط جدید میتوان از روشهای تحلیلی و ابتکاری استفاده کرد. مطالعاتی که در این حوزه با روش تحلیلی انجام شده بیشتر عدم قطعیت پیشبینی سرعت- توان باد را در نظر گرفتهاند این در حالی است که برای برنامهریزی تولید و مقدار ذخیره چرخان تحت شرایط بازار اشتراکی لحاظ نمودن قابلیت اطمینان سیستم مرکب تولید و انتقال، حوادث احتمالی معتبر نظیر خروج اجباری واحدهای تولیدی از شبکه انتقال (هزینه ناشی از قطع بار بواسطه تغییر پخش بار شبکه به هنگام شرایط اضطراری) به عنوان عدم قطعیت میتواند ما را به مدلسازی دقیقتر و حل بهینه مسئله فوق الذکر نزدیکتر سازد در نتیجه از صرف هزینههای اضافی بمنظور تخصیص ذخیره چرخان بیش از حد نیاز یا دیسپچینگ غیر اقتصادی بار بر روی واحدهای تولیدی ممانعت به عمل آورد و بدین ترتیب سود ماکزیمم از تسویه بازار اشتراکی را به شرکای آن برسد. در سیستمهای قدرت سنتی و سیستمهای قدرت تجدید ساختار یافته امروزی برای صرفه جویی در سوخت مصرفی توسط نیروگاههای حرارتی برنامهای تحت عنوان unit commitment جهت برنامهریزی ورود و خروج اشتراکی واحدهای نیروگاهی به منظور تامین بار به نحوی که بدون تجاوز از قیود سیستمی و فیزیکی شبکه، هزینه تولید انرژی کمینه یا ماکزیممسازی سود شرکای بازار، اجرا میگردید. این برنامهریزی در سیستمهای امروزی بر اساس اطلاعاتی نظیر پیشنهاد فروش که از طرف صاحبان واحدهای نیروگاهی تقدیم میگردد و پیشنهاد مصرف که از طرف صاحبان بار دریافت میگردند تحت شرایط نرمال برای سیستم قدرت انجام میشود. با توجه به اینکه دو هدف حفظ قابلیت اطمینان سیستم قدرت (مدریت ریسک) و منافع اقتصادی حاصل از مبادلات توان اکتیو در بازاربرق با یکدیگر در رقابت هستند به گونه ای که افزایش میزان مبادلات به منظور افزایش سود شرکای بازار، منجر به تجاوز از معیارهای قابلیت اطمینان شده و امنیت سیستم را به مخاطره می اندازد و در مقابل افزایش حاشیه های قابلیت اطمینان سیستم بمنظور کاهش هزینه های احتمالی قطع انرژی (نقض مبادلات) ناشی از وقوع رخدادهای تصادفی نظیر، خروج اجباری واحدهای نیروگاهی بزرگ و یا خطوط انتقال و غیره.. محدودیت در مبادلات توان و فضای رقابتی بازار و همچنین افزایش هزینه های بهره برداری را بدنبال خواهد داشت. بهره بردار مستقل سیستم ISO، بعنوان مسئول حفظ قابلیت اطمینان سیستم و مدیر بازار برق، تصفیه بازار انرژی (قبول با رد مبادلات) و همچنین خرید خدمات جانبی (ذخیره بهره برداری) هر دوره برنامه ریزی بهره برداری روزانه را باید به نحوی انجام دهد که، مجموع هزینه های کل سیستم، شامل هزینه بهره برداری و هزینه های قابلیت اطمینان کمینه شود و در نتیجه رفاه اجتماعی بیشینه شود. بنابراین، هدف ما در این پروژه پایاننامه، ارائه الگوریتم تحلیلی جدید با توجه به معیار قابلیت اطمینان سیستم مرکب تولید و انتقال (سطح HLII) برایحلمسئله UC با حضور واحدهای بادی و تلمبه ذخیرهای علاوه بر واحدهای حرارتی میباشد. برای دستیابی به این هدف، فرمولاسیون جدیدی برای شاخص ریسک نقاط بار مشترکین (load point) از طریق ارزیابی قابلیت اطمینان سیستم مرکب تولید و انتقال با توجه به عدم قطعیتهای موجود شامل تغییرپذیری سرعت باد و خروج اجباری واحدهای تولیدی حرارتی و آبی تلمبه ذخیرهای (PSH) ارایه میگردد. تابع هدف، بیشینهسازی تفاضل درآمد کل شامل تولید انرژی بر روی انواع نیروگاههای حاضر در بازار اشتراکی روز آینده از هزینههای کل شامل مجموع هزینه سوخت نیروگاههای حرارتی و هزینه ثابت بهره برداری واحدهای تلمبه ذخیرهای و هزینه و همچنین نگهداری ذخیره چرخان ریسک نقاط بار مشترکین با در نظر گرفتن کلیه قیود بهرهبرداری، میباشد. بدین ترتیب که با حل این مسئله نحوه ورود و خروج واحدهای حرارتی، بادی و آبی تلمبه ذخیرهای بعلاوه توزیع اقتصادی بار بر روی آنها، مقدار و مکان ذخیره چرخان و همچنین هزینه ریسک بهینه نقاط بار در برنامهریزی بهرهبرداری سیستم تحت شرایط بازار اشتراکی تعیین میشود.
1-2- مطالعات انجام شده در زمینه برنامهریزی مبتنی بر ریسک اشتراک واحدهای نیروگاهی با حضور واحدهای برق آبی و مزارع بادی
نیروگاه برق آبی تلمبه ذخیرهای برای ذخیره انرژی الکتریکی در شبکه با مقیاس کوچک به منظور صرفه اقتصادی از سال 1890 توسعه یافته است. از سال 2000 ، علاقه به توسعه امکانات PHS مجددا در سراسر دنیا احیا شد ودر سال 2009 صدها نیروگاه تلمبه ذخیرهای با ظرفیت 127 گیگا وات در کل دنیا در حال بهرهبرداری هستند. در حال حاضر، کشور ژاپن بالاترین ظرفیت PHS را در کل دنیا دارا میباشد.توسعه دهندگان به طور فعالانه پروژههای جدید PHS در سرتاسر دنیا را تعقیب میکنند. ظرفیت مازاد PHS 76 گیگا واتی جهان در سال 2014 انتظار میرود. کشور چین پیشتازانه ترین برنامهریزیها را در این حوزه دارا میباشد.دولت چین 247 مکان مستعد PHS با ظرفیت کل 310 گیگا وات شناسایی کرده است و انتظار میرودکه تا سال 2020 ظرفیت نصب شده PHS تا 50 گیگا وات افزایش دهد. از آنجایی که کشور ژاپن هم اکنون بالاترین حجم نصب PHS را در دنیا دارد، کمپانیهای برقی ژاپن بطور پیوسته در حال افزایش و توسعه طرحهای PHS هستند. به دنبال توجه ویژه این کشورها در توسعه ظرفیت نیروگاههای تلمبه ذخیرهای، بنابراین تحقیقات گستردهای در زمینه برنامهریزی تولید و نحوه در مدار قرار گرفتن این واحدها در کنار واحدهای حرارتی متعارف (واحدهای بار پایه) و مزارع بادی در غالب حل مسئله UC مطابق شرایط برپایی بازارهای برق بلند مدت، میان مدت و کوتاه مدت تا کنون اجرا شده است که در فصل سوم به برخی از تحقیقات انجام شده در این حوزه به طور اجمالی اشاره شده است، عناوین آن مطابق زیر میباشد :
وجود محدودیت ذخیره بهرهبرداری (ذخیره چرخان و غیرچرخان) در برنامه بهینه سازی UC، در واقع، ضامن قابلیت اطمینان سیستم قدرت در مواجهه با عدم قطعیت های زمان بهره برداری است که معمولا به دو شیوه قطعی و احتمالی تعیین می گردد. معیارهای قطعی ارزیابی ذخیره بهره برداری نظیر، بزرگترین واحد روشن در مدار یا درصد بار و غیره.. به شرایط واقعی سیستم قدرت نظیر، دسترس پذیری واحدهای تولیدی و خروج های اجباری و یا برنامه ریزی شده خطوط انتقال، نوسان تقاضای بار و عدم قطعیت در پیش بینی بار، عدم قطعیت در پیش بینی سرعت- توان باد برای مزارع بادی در صورت اتصال به شبکه، خروج های همزمان مرتبه دوم و مراتب بالاتر در شبکه وغیره .. توجه نمی کنند. درحالیکه معیارهای احتمالی، شرایط واقعی سیستم را در نظر گرفته و با استفاده از شاخص های احتمالی ارزیابی قابلیت اطمینان نظیر شاخص بار از دست رفته LOLP، شاخص انرژی تامین نشده EENS و شاخص های فراوانیLOLF و تداوم LOLD، ریسک سیستم قدرت را در سطوح مختلف تولید HLI، تولید و انتقال HLII، تولید و انتقال و توزیع HLIII محاسبه نموده و متناظر با سطح بهینه ریسک سیستم، برنامهریزی تولید انرژی الکتریکی جهت تامین بار و مقدار و مکان نگهداری ذخیره بهره برداری شبکه را تنظیم می کنند.
اما سوال اصلی این است : آیا به هنگام برنامهریزی واحدهای نیروگاههای شبکه شامل واحدهای حرارتی، مزارع بادی و نیروگاههای برقآبی تلمبه ذخیرهای برای تولید انرژی و نگهداری ذخیره چرخان تحت شرایط بازار اشتراکی، لحاظ نمودن حوادث احتمالی معتبر نظیر خروج اجباری واحدهای تولیدی از شبکه (هزینه ناشی از قطع بار بواسطه تغییر پخش بار شبکه به هنگام شرایط اضطراری) به عنوان عدم قطعیت سیستم قدرت علاوه بر عدم قطعیت در پیش بینی سرعت- توان باد در ارزیابی قابلیت اطمینان سیستم مرکب تولید و انتقال (HLII) میتواند ما را به مدلسازی دقیقتر و حل بهینه مسئله فوق الذکر نزدیکتر سازد ؟ و در نتیجه از صرف هزینههای اضافی بمنظور تخصیص ذخیره چرخان بیش از حد نیاز یا دیسپچینگ غیر اقتصادی بار بر روی واحدهای تولیدی ممانعت به عمل آورد که بدین ترتیب سود ماکزیمم از تسویه بازار اشتراکی به شرکای آن برسد ؟
در مطالعات برنامه ریزی بهره برداری مبتنی بر ریسک، که تا کنون در سیستم سنتی و یا فضای تجدید ساختار شده سیستمهای قدرت انجام شده، اغلب یا شاخص های احتمالی مرتبط با قابلیت اطمینان سیستم تولید (سطح HLI) را به کار گرفتهاند و یا به حضور نیروگاههای برق آبی و مزارع بادی در مدل بهینه سازی UC توجه نکردهاند. مدلهای تحلیلی بهینه سازی توسعه یافته بر اساس ارزیابی قابلیت اطمینان بخش تولید (HLI) با توجه به ماهیت تصادفی خروج های ناگهانی واحدهای تولیدی، سطح بار و عدم قطعیت پیش بینی بار کوتاه مدت، عدم قطعیت پیش بینی سرعت باد برای مزارع بادی تنها مقدارذخیره چرخان سیستم قدرت را در بهره برداری روزانه بصورت بهینه تعیین می کنند و قادر به تعیین دقیق مکان بهینه نگهداری ذخیره چرخان در شبکه نیستند. مشارکت واقعی نیروگاههای حرارتی، آبی و بادی واقع در مکان های مختلف شبکه برای حفظ قابلیت اطمینان سیستم به هنگام وقوع پیشامدهای احتمالی نه تنها به ظرفیت نامی آنها، بلکه به محدودیت های شبکه انتقال نیز وابسته است. برای مثال، نگهداری مقادیر قابل ملاحظه ذخیره چرخان بر روی باسهای متصل به خطوط دارای پرشدگی هیچ بهبودی در سطح قابلیت اطمینان شبکه ایجاد نمی کند، زیرا میزان افزایش تولید انرژی نیروگاه های متصل به خطوط متراکم شبکه به هنگام خروج های ناگهانی شدید، نظیر خروج اجباری یک نیروگاه بزرگ از ظرفیت تولید سیستم، معمولا توسط بهره بردار مستقل سیستم ISO برای جلوگیری از آسیب های شدید به تجهیزات انتقال و خروج های پی در پی بواسطه عملکرد سیستم حفاظتی در شبکه، محدود می شود. بنابراین در فراهم نمودن ذخیره چرخان سیستم علاوه بر مقدار باید مکان نگهداری آن نیز در شبکه بطور بهینه تعیین شود که این امر ضرورت ارزیابی قابلیت اطمینان سیستم مرکب تولید و انتقال، سطح HLII را در برنامه بهینه سازی UC با حضور مزارع بادی و نیروگاههای برقآبی تلمبه ذخیرهای آشکار می سازد.
1-3- اهداف پروژه
همان طور که در بالا اشاره شد، در این تحقیق برنامهریزی مبتنی بر ریسک اشتراک واحدهای نیروگاهی را با هدف بیشینه شدن رفاه اجتماعی در بازار اشترکی برق روز آینده مورد بررسی قرار میگیرد. حضور مزارع بادی با توجه به عدم قطعیت پیشبینی سرعت- توان باد و واحدهای آبی تلمبه ذخیرهای با توجه به عملکرد دو مد بهرهبرداری پمپی/ژنراتوری به طور همزمان با واحدهای حرارتی متعارف در بازار اشترکی برق با تسویه همزمان انرژی و رزرو میتواند برنامهریزی تولید انرژی و ذخیره چرخان را در ساعات پیک تقاضای بار (انرژی با قیمت بالا- نیروگاه تلمبه ذخیرهای در مد عملکردی ژنراتوری) غیر پیک و ساعات کمباری (انرژی با قیمت پایین- نیروگاه تلمبه ذخیرهای در مد عملکردی پمپ) دستخوش تغییر میکند. مطالعه قابلیت اطمینان سیستم تولید در مطالعات برنامه ریزی، مقدار بهینه ذخیره چرخان را در هر دوره برنامه ریزی و یا تسویه بازار اشتراکی با توجه به کفایت کلی سیستم تولید در هنگام وقوع رخداد های تصادفی، تضمین می کند، اما اینگونه مطالعات تاثیر ریسک شبکه انتقال و محدودیت های ظرفیت شبکه انتقال را در نقض مبادلات بازار و یا قطع بار مشترکین در نظر نمی گیرد. در سیستمهای قدرت تجدید ساختار یافته امروزی با توجه به اهمیت فوق العاده مسائل اقتصادی حاکم بر بازار، ضرورت مطالعه قابلیت اطمینان سیستم مرکب تولید و انتقال HLII در برنامه بهینهسازی UC ، بیش از پیش جهت تعیین مقدار و مکان بهینه نگهداری ذخیره چرخان و برنامه ریزی هماهنگ تولید واحدهای حرارتی، مزارع بادی و برق آبی تلمبه ذخیرهای آشکار می شود. بنابراین در این پروژه سعی می شود تا قابلیت اطمینان سیستم قدرت در سطح HLII را با توجه به عدم قطعیت های پیشبینی سرعت- توان باد در مزارع بادی و خروجهای اجباری واحدهای تولیدی از شبکه انتقال بمنظور برنامهریزی هماهنگ واحدهای حرارتی، مزارع بادی و برق آبی تلمبه ذخیرهای مورد مطالعه قرار دهیم. بنابراین اهداف پروژه را میتوان بصورت زیر بیان کرد:
در پایان هم به جمع بندی مطالب و ارایه پیشنهادات برای تحقیقات آتی پرداخته شده است.
فصل دوم
2-1- مقدمه
در این فصل پروژه مطالبی در رابطه با مفهوم کفایت و امنیت، روشهای مدیریت ریسک در بازه های زمانی مختلف برنامهریزی سیستم قدرت ارائه می گردد و سپس مفهوم ذخیره چرخان، نحوه ارزیابی قطعی و احتمالی آن بعنوان ابزاری قدرتمند دردسترس اپراتور سیستم جهت مقابله با عدم قطعیت های بهره برداری سیستم قدرت با ساختار سنتی بطور کامل تشریح می شود. در ادامه ابتدا مدل ساده دو حالته قابلیت اطمینان نیروگاههای تولیدی حرارتی معرفی میشود و سپس مفاهیم پایهای ارزیابی قابلیت اطمینان سیستم قدرت در سطوح تولید HLI، سیستم مرکب تولید و انتقال HLII به طور کامل بحث شده و مهمترین شاخصهای ارزیابی قابلیت اطمینان در هر یک از سطوح ارائه میگردد.
2-2-قابلیت اطمینان سیستمهای قدرت
مفهوم قابلیت اطمینان در سیستمهای قدرت مدرن بسیار گسترده و پیچیده می باشد و تمام جنبه های توانایی سیستم در تامین نیازمندی های انرژی الکتریکی مشترکین را پوشش می دهد. بحث قابلیت اطمینان در سیستم قدرت مطابق زیر به دو حوزه تقسیم بندی می شود:
شکل 2-1 : مفهوم قابلیت اطمینان سیستم قدرت
ارزیابی ترکیبی دو معیار کفایت و امنیت با یکدیگر قابلیت اطمینان کلی سیستم قدرت را فراهم می آورد و بطور کلی توانایی شبکه در تامین کمیت و کیفیت انرژی الکتریکی مورد نیاز مشترکین را توصیف می کند. کفایت، شرایط استاتیکی سیستم قدرت را بدون حضور اغتشاش بررسی می کند و معمولا به وجود تجهیزات کافی و مناسب در سیستم برای تامین تقاضای انرژی مشترکین مرتبط می باشد. این تجهیزات شامل ظرفیت تولید کافی و یکپارچگی سیستمهای انتقال و توزیع جهت انتقال انرژی الکتریکی به نقاط بار مشترکین می شود. امنیت، سیستم یک معیار دینامیکی از توانایی سیستم قدرت در پاسخگویی به اغتشاش های ناگهانی سیستم است. این مفهوم شرایط مربوط به اغتشاشهای گسترده، محلی، خروج ژنراتورهای سنکرون بزرگ و تجهیزات انتقال .. را شامل می شود. در سطح تولید، امنیت به قابلیت ژنراتورهای شبکه جهت حفظ فرکانس و کنترل ولتاژ سیستم در محدوده مجاز بهره برداری حین وقوع رخدادهای تصادفی ارتباط دارد.
2-3-مدیریت ریسک
بحث از قابلیت اطمینان با مفهوم ریسک[1] آغاز می شود. ریسک، احتمال اینکه حادثه ای در آینده اتفاق خواهد افتاد که منجر به آسیب، خسارت و تلفات می شود، است. ریسک بطور تحلیلی ترکیب دو مفهوم است احتمال وقوع حادثه ای در آینده و عواقب ناشی از وقوع حادثه. در حوزه قابلیت اطمینان سیستم قدرت، ریسک احتمال اینکه یک حادثه بهره برداری منجر به کاهش قابلیت اطمینان در بعضی نقاط اتصال شبکه که عواقب آن غیر قابل قبول می باشد، است.از آنجا که ما نمیتوانیم از وقوع رخدادهای احتمالی آینده جلوگیری نمائیم، بنابراین طراحی و بهره برداری ازسیستم قدرت به گونه ای انجام میشود که بهنگام وقوع پیشامدهای تصادفی، تاثیر آنها قابل کنترل و پیامدهای ناشی از آن قابل قبول باشد. بنابراین یکی از کلیدی ترین مفاهیم در فرآهم نمودن پیوسته قابلیت اطمینان، مدیریت ریسک می باشد. در بحث مدیریت ریسک، قبل از هر چیز نیاز داریم تا اینکه در ارتباط با انتظارات مشترکین و بهره برداران شبکه بیشتر بدانیم. مشترکین انتظار دارند که برای حفظ سلامتی و رفاه اجتماعی خود، سرویس انرژی الکتریکی را بدون وقفه دریافت نمایند. در طرف مقابل، بهره برادار سیستم در زمان بهره برداری از سیستم قدرت انتظار دارد، به دو هدف زیر دست یابد:
1) حفظ یکپارچگی[2] (سنکرونیزم) لحظه به لحظه شبکه در زمان بهرهبراداری و جلوگیری از خروج های متوالی در سیستم .
2) حفاظت تجهیزات تولید و انتقال از آسیب های فاجعه آمیز که منجر به از دست رفتن قابلیت اطمینان سیستم برای چندین هفته یا ماه از سال می شود.
ماهیت سنکرونیزم و بهره برداری از سیستم قدرت بهم پیوسته، مبتنی بر استمرار اتصال تجهیزات و پیوستگی سیستم تولید به شبکه انتقال می باشد. مدیریت ریسک توسط طراحان سیستم قدرت، از طریق طراحی خوب پست ها، سیستم حفاظتی و منطق هایی که شانس حوادث محتمل که قابلیت اطمینان شبکه انتقال را به خطر می اندازند، کاهش می دهدانجام می شود. در فاز طراحی، ساختار بریکرهای پست ها بگونه ای طراحی میشوند که قادر به ایزوله نمودن تجهیزات معیوب انتقال باشند، تا از خروج های پی در پی، از دست رفتن یکپارچگی شبکه و عواقب غیرقابل قبول آن با توجه احتمال خروج یک المان (مرتبه اول)، جلوگیری کنند. بعلاوه، سیستم انتقال نیز بگونه ای طراحی می شود که رخداد خروج المانهای مجرد نظیر، خروج خط انتقال، خطا در ترانسفورماتور، خرابی بریکر و خروج ژنراتور به از دست رفتن یکپارچگی شبکه منجر نشود. اپراتورهای سیستم قدرت برای رسیدن به دو هدف حفظ یکپارچگی شبکه و حفاظت تجهیزات تولید و انتقال، لحظه به لحظه با نظارت و کنترل پخش بار شبکه و ذخیره بهره برداری، پروفیل ولتاژ و فلوی عبوری از خطوط، تعادل تولید و بار، ریسک سیستم را مدیریت می نمایند. موفقیت اپراتور سیستم در تحقق اهداف فوق برای شرایط بهره برداری نرمال، اضطراری و زمان باز وصل سیستم، مستقیما بر روی سرویس مشترکین در کوتاه مدت و طولانی مدت تاثیر می گذارد. برق های منطقه ای[3] در کشورهای مختلف دنیا، از سال 1920 اتصال شبکههای انتقال خود را به یکدیگر جهت ایجاد شبکه انتقال آغاز نمودند. این بهم پیوستگی، آنها را قادر میساخت تا شانس اینکه یک حادثه روی شبکه آنها منجر به آثار یا پیامد غیر قابل قبول شود، کاهش یابد. بنابراین، بهم پیوستگی سیستم های انتقال و تقسیم ذخیره بهره برداری میان آنها، شانس شبکه را برای قطع برق مشترکین و از دست رفتن سرویس انرژی و آسیب تجهیزات انتقال بهنگام خرابی یک ژنراتور یا خط انتقال کاهش می دهد. شبکه انتقال با بهم پیوستگی های بزرگتر، پایدارتر و از نظر پاسخ به رخدادهای احتمالی دارای استحکام بیشتری هستند. هماهنگی سرویس انتقال، تبادل انرژی بین نواحی کنترلی و برنامه ریزی شبکه انتقال نمی تواند از خروج ژنراتورها یا رخداد خطا (اتصال کوتاه) در شبکه جلوگیری نماید، اما می توان با مدیریت ریسک برای رخدادهای تصادفی معتبر و محتمل، عملکرد قابل قبول سیستم را بهنگام وقوع اینگونه حوادث تصادفی تضمین نمود. امکان جلوگیری از وقوع حوادث احتمالی وجود ندارد و نمی توان زمان رخداد و شدت آنها را دقیقا پیش بینی نمود، اما ما می توانیم آنها را بعد از وقوع تحلیل نموده، تجارب ارزشمند و درک بهتری از انواع این رخدادها، اعتبار و اینکه چگونه احتمال این رخدادها را کاهش دهیم، حاصل نماییم. هر رخداد احتمالی شامل دو ویژگی است: اولی اعتبار و دومی احتمال. بنابراین در مطالعات برنامه ریزی سیستم قدرت، مجموعه ای از رخدادهای تصادفی معتبر که نسبت به بقیه احتمال وقوع بیشتری دارند، جهت بررسی آثار و پیامد و عملکرد قابل قبول سیستم بهنگام وقوع این رخدادها، انتخاب می شوند. متغیر حائز اهمیت دیگر درآنالیز حوادث احتمالی،حساسیت وقوع حادثه در شبکه است. بنابراین طراحان سیستم و بهره برداران باید نیازمندی های مختلف برنامه ریزی و قوانین بهره برداری را برای مدیریت ریسک تحت شرایط معین فوق گسترش دهند و شبکه بهم پیوسته انتقال را به گونه ای برنامه ریزی و بهره برداری کنند، تا اینکه رخدادهای احتمالی معتبر در هنگام وقوع، به عملکرد قابل قبول شبکه منجر شوند و اپراتور سیستم قادر باشد بعد وقوع این گونه حوادث، وضعیت سیستم را برای پاسخگویی به رخداد احتمالی معتبر بعدی تنظیم نماید. معمولا در برنامهریزی سیستم قدرت حوادث احتمالی یگانه[4] (منفرد) و حوادث احتمالی چندگانه[5](متعدد) مورد مطالعه قرار میگیرند. عبارت n-1 را می توان به نقص وخرابی المان یگانه (منفرد)، نظیر یک ترانسفورماتور، خط انتقال و یا یک ژنراتور و عبارتn-2 را می توان به نقص و خرابی دو المان، نظیر دو خط انتقال بر روی دکل مشترک یا دو ژنراتور در یک نیروگاه ارجاع نمود، در حالیکه این تعاریف به نظر منطقی می آیند اما درست نیستند، زیرا گاهی المانهای مختلف، از لحاظ الکتریکی یا فیزیکی به یکدیگر مرتبط هستند و برای مثال زمانیکه المان A خراب یا قطع شود المان B نیز به همراه آن دچار نقص خواهد شد. بنابراین عبارت n-1 را می توان به هر نقص و خرابی المان یگانه (منفرد) یا نقص و خرابی المان های چندگانه (متعدد) که از لحاظ فیزیکی یا الکتریکی با یکدیگر مرتبط هستند، ارجاع نمود. از نظر سازمان NERC تمامی خرابیهای المانهای یگانه (منفرد) و خرابی های همزمان المان های چندگانه (متعدد) که به لحاظ فیزیکی یا الکتریکی وابسته هستند، در شبکه حوادثی محتمل و معتبر می باشند، بنابراین طراحان و بهرهبرداران سیستم قدرت به هنگام طراحی و بهره برداری، اینگونه حوادث را باید در نظر بگیرند و عملکرد قابل قبول سیستم قدرت را بدنبال وقوع این رخدادها، بررسی نمایند.خروج های همزمان و مستقل المان های چندگانه (متعدد) که به لحاظ الکتریکی و فیزیکی در طراحی بهم مرتبط نیستند، حوادثی محتمل و معتبر بشمار نمی آیند، اما اگر این المانها از لحاظ الکتریکی و فیزیکی به هم ارتباط یابند ناگهان وقوع همزمان رخدادهای احتمالی المان های چندگانه (متعدد) میتواند جزء رخدادهای احتمالی معتبر محسوب شود و بنابراین اپراتور سیستم باید آگاه باشد. جدول (2-1) احتمال وقوع رخدادهای تصادفی در سیستم قدرت بهم پیوسته را به ترتیب کاهشی به نمایش می گذارد:
جدول 2-1 : احتمال وقوع رخدادهای تصادفی معتبر به ترتیب کاهشی
ما می دانیم که وقوع رخدادهای احتمالی المان منفرد بطور قابل توجهی نسبت به خرابی المان های چندگانه برای وقوع محتمل تر هستند، بنابراین طراحی ساختاری بریکرها و منطق حفاظتی کنترل های واحدهای تولید و پست ها بگونه ای طراحی می شوند که مانع خرابی تجهیزات بواسطه انتشار خرابی بخش های دیگر و خروج های پی در پی در سیستم شود. اما یک مشخصه واحد جهت طراحی سیستم انتقال وجود ندارد. بنابراین در حالیکه برخی طراحیها جهت جلوگیری از خرابی تجهیزات بهتر می باشند، هزینه آنها جهت اجرا افزایش مییابد. بعلاوه وقوع بعضی رخداد احتمالی چندگانه (متعدد) که در برخی از قسمت های شبکه انتقال معتبر نمیباشد شاید در بعضی قسمتهای دیگر شبکه انتقال بواسطه اختلاف در طراحی پستهای سیستم انتقال و ساختار شبکه انتقال و یا اتصال ژنراتور معتبر باشد عوامل خارجی نظیر آب و هوا می تواند احتمال یک رخداد تصادفی را به سرعت افزایش دهد.
2-4- عملکرد قابل قبول سیستم قدرت
همان طور که تشریح شد ما نمیتوانیم از وقوع رخدادهای احتمالی در سیستم قدرت بهم پیوسته جلوگیری کنیم اما می توانیم خود را برای مواجهه با این حوادث آماده کنیم و این کار را در مرحله برنامه ریزی و بهره برداری از شبکه به گونه ای انجام می دهیم که بهنگام وقوع حوادث احتمالی، عواقب و پیامد آنها برای سیستم قدرت قابل قبول شود. البته اگر رخداد احتمالی بسیار شدید باشد محدود نمودن عواقب و پیامد آنها دشوار بوده و ما انتظار داریم که شبکه یکپارچگیاش را از دست بدهد. به هر حال در صورتی که حوادث به اندازه کافی شدید باشند، انتظار داریم، که احتمال وقوع اینگونه حوادث بسیار اندک باشد. عملکرد قابل قبول سیستم به دنبال وقوع یک حادثه احتمالی را می توان در قالب دو هدف مطابق زیر تعریف کرد : اولین هدف حفظ یکپارچگی شبکه (پایداری ولتاژ و پایداری زاویه) و دومین هدف حفاظت تجهیزات از آسیب های شدید (اضافه بارهای شدید). قابلیت اطمینان شبکه به پیوستگی اتصالات شبکه بستگی دارد. حوادثی که بهم پیوستگی شبکه را گسسته می سازند، ممکن است به آرامی شروع شده و به سرعت (کسری از ثانیه) خرابی و خروج های پی در پی که بطور دستی غیر قابل کنترل هستند، را منجر شوند. بنابراین پایداری شبکه مهمترین فاکتور در تعریف عملکرد قابل قبول شبکه بهنگام وقوع رخداد های احتمالی معتبر است. علاوه بر حفظ یکپارچگی شبکه، استانداردها الزام میدارند که تجهیزات در محدوده و مقادیر نامی خود بهنگام وقوع رخدادهای احتمالی معتبر بارگذاری شوند. دو هدف اصلی وجود دارد که یکی در ارتباط تاثیرات کوتاه مدت، بهنگام بارگذاری تجهیزات در نقطهای که منجر به آغاز ناپایداری شبکه، خروج های پی در پی و از دست رفتن یکپارچگی شبکه میشود و دیگری در ارتباط تاثیرات طولانی مدت، خرابی تجهیزات که ممکن ماه ها یا سالها برای تعویض و جایگزینی تجهیزات زمان صرف شود. بنابراین اپراتور سیستم با مداخله باید سطح بارگذاری تجهیزات را در محدوده مقادیر نامی جهت جلوگیری از آسیب های گسترده کنترل نماید. مقادیر ظرفیت نرمال و اضطراری تجهیزات یا محدودیت های ولتاژی مطابق با استانداردهای سیستم قدرت تعیین میگردند، بر این اساس دو نوع ظرفیت برای تجهیزات تعریف می شود:
ظرفیت نامی بلند مدت: ظرفیت نامی دراز مدت، عملکرد تجهیز را در محدوده ای تعیین می نماید که بهره برداری از تجهیز در آن محدوده، مانع از کاهش عمر مفید تجهیز می شود.
ظرفیت کوتاه مدت: اپراتور سیستم قدرت باید تمامی تجهیزات انتقال را در محدوده ظرفیت نامی حفظ نماید اما در عمل، بعضی راه های گریز وجود دارد زیرا تجهیزات میتوانند بالاتر از ظرفیت نامی خود بارگذاری شوند که ظرفیت کوتاه مدت نامیده میشود. ظرفیت کوتاه مدت، زمان کافی برای الگوی بار نرمال یا عکس العمل اپراتور جهت بازگرداندن بارگذاری تجهیزات به مقدار ظرفیت نامی تجهیز را فراهم می کند. ظرفیت کوتاه مدت تابعی از مگاوات فلو و زمان است.
جدول 2-2 : عملکرد قابل قبول بهنگام وقوع رخدادهای احتمالی معتبر
عملکرد قابل قبول سیستم قدرت بدنبال یک رخداد احتمالی معتبر، بدین معنی است که بعضی از تجهیزات در ظرفیت کوتاه مدت بارگذاری شدهاند و اپراتور سیستم در عمل فرصت دارد تا با مداخله و بررسی فلوی عبوری از خطوط انتقال انرژی، الگوی بار و تولید، بارگذاری تجهیزات را به مقادیر ظرفیت طولانی مدت بازگرداند. ما انتظار داریم که بهم پیوستگی شبکه حفظ شده ، تمام تجهیزات در مقادیر ظرفیت طولانی مدت در همه زمان ها بهره برداری شوند، تمام ولتاژهای سیستم و زاویه فاز ولتاژهای سیستم در مقادیر جدید و پایدار، مستقر شوند .
2-5-بازههای زمانی برنامهریزی سیستم قدرت
دو مفهوم برنامه ریزی و بهره برداری ارتباط نزدیکی با هم دارند، زیرا آن گونه که توسط طراحان برای سیستم برنامه ریزی می شود اپراتور سیستم باید از سیستم بهره برداری کند. اما نمی توان بسادگی رابطه متقابل بین برنامهریزی سیستم و بهرهبرداری آن را درک و توصیف نمود. دیاگرام زیر بازه های زمانی برنامه ریزی و ارتباط متقابل بین آنها را بطور واضح به نمایش می گذارد :
شکل 2-2 : بازه های زمانی برنامهریزی سیستم قدرت
شرایط مرزی، ترکیبی از یک مجموعه فرضیات که طراح سیستم در مطالعات، جهت مشاهده عملکرد قابل قبول سیستم بدنبال آزمایش رخدادهای احتمالی معتبر از آنها استفاده می نماید. شرایط مرزی ابعاد مختلفی نظیر تقاضای بار سیستم، ظرفیت تولید، ساختار شبکه انتقال و مبادلات برنامهریزی شده را شامل می شود
شکل 2-3 : شرایط مرزی در برنامه ریزی سیستم قدرت
طراحان سیستم این مرزها را بوسیله اجرای شبیه سازی و مطالعه یک مجموعه از حوادث احتمالی معتبر در سطوح مختلف پخش بار (اکتیو و راکتیو) ، تقاضای بار ، مبادلات و ساختار متنوع شبکه انتقال تعیین می نمایند. مجموعه رخدادهای احتمالی معتبر که طراحان سیستم به هنگام مطالعات برنامه ریزی در نظر می گیرند معمولا از رخدادهای احتمالی معتبر که اپراتورهای سیستم باید خود را برای مقابله با آن آماده کنند، متفاوت می باشد. در حالت کلیه مطالعات برنامهریزی سیستم قدرت توسط طراحان با فرض در سرویس بودن تمام تجهیزات انتقال انجام می شود، بنابراین آنها شبکه را تحت تقاضای بار معین مورد مطالعه قرار می دهند. طرح های منتجه، عملکرد قابل قبول سیستم را به هنگام بهرهبرداری با وجود عدم قطعیت های آینده فراهم می آورد. اپراتورهای سیستم با پخش بار و ساختار شبکه انتقال واقعی (بعضی از تجهیزات انتقال بواسطه برنامهریزی تعمیرات یا بواسطه رخداد خطا خارج از سرویس)، رخدادهای احتمالی خارج از محدوده مطالعات طراحان سیستم و همچنین تقاضای بار بیشتر یا کمتر از مقادیر پیش بینی شده مواجه هستند.از نقطه نظر عملی، ما به بازه زمانی برنامه ریزی به مدت یک سال از همین حالا توجه می کنیم و دوازده ماه کمتر یا بیشتر حداقل زمانی است که شرکت های برق می تواند به ساخت نیروگاه ها و اصلاحات قابل توجه در بخش هایی از سیستم انتقال جهت تامین نیازمندیهای اپراتور سیستم اقدام نماید.
طرح توسعه و برنامه ریزی شبکه انتقال شامل چهار بخش اصلی می شود:پیش بینی بار بلند مدت،سیستم تولید و انتقال فعلی به همراه طرح های آینده آن که هم اکنون تصمیم گیری شده است، دریافت اطلاعات عملکرد فعلی سیستم توسط طراحان سیستم از بهره بردارن، انتخاب مجموعه رخداد احتمالی معتبر جهت بررسی عملکرد قابل قبول شبکه به دنبال وقوع اینگونه حوادث تصادفی.طراحان سیستم پیش بینی بار را به روش گوناگون با استفاده از یک سری از فرضیات، مدل های اقتصادی و اطلاعات آماری توسعه می دهند که جزئیات آن مورد بحث نیست. در دوره برنامه ریزی طراح سیستم نیاز خواهد داشت که از تجهیزات تولید و انتقال که در حال حاضر وجود دارند و یا در مراحل مختلف ساخت هستند، آگاه باشد. این طرح ها شامل ساخت نیروگاه های مستقل (IPP) و خطوط انتقال در نواحی دیگر که به لحاظ الکتریکی مرتبط می باشند، هستند. یکی از مهمترین اطلاعات تجربه اپراتورهای سیستم در مواجهه با رخدادهای احتمالی می باشد که طراحان سیستم باید به این اطلاعات دسترسی داشته باشند و در مقابل بهره برداران سیستم نیز از دانش و مفروضات طراحی سیستم باید آگاه باشند. اپراتورهای سیستم، کسانی هستند که به طور مستقیم با حوادث بهره برداری مواجه می شوند و بنابراین طراحان برای تشکیل معیار حوادث احتمالی معتبر و عملکرد قابل قبول سیستم به تجربه بهره برداران نیاز دارند.